İstisna hâli

Schmitt'in bu kavramı ortaya koyduğu 1922 yılında yayımlanan Siyasi İlahiyat: Egemenlik Kuramı Üzerine Dört Bölüm isimli kitabı şu cümle ile başlar:

"Egemen, istisna hâline karar verendir."

İstisna hâli (Almanca: Ausnahmezustand), 1920’lerde Alman hukuk felsefecisi, siyaset bilimci ve Nazi Partisi üyesi Carl Schmitt tarafından ortaya atılmış bir kavramdır. Olağanüstü hâl (sıkıyönetim) ile benzerlik gösterse de, kamu düzeni ve devletin bekâsı adına egemenin hukuk düzenini aşabilme yetisine dayanır. Olağanüstü hâlden farkı, iki kavramın hukukla kurduğu ilişkiden kaynaklanır; olağanüstü hâl daha çok bildirici kabul edilirken, istisna hâli siyasi olarak daha önemli görülür, çünkü egemenin kararıyla bazı hukuk düzenlerinin geçerliliğini hükümsüz kılar.

Schmitt, Diktatörlük Üzerine (1921) adlı makalesinde “olağanüstü hâl” kavramını, Weimar Anayasası’nın zayıflığını ve güçlü yürütme yetkilerine sahip bir yöneticinin gerekliliğini düşündüğü için ortaya atmıştır. Daha sonraki Siyasal İlahiyat adlı çalışmasında egemenliği, yasayı tek taraflı olarak geçersiz kılma ve değiştirme yetisi olarak tanımlamış, bunun da acil durumların öngörülemez doğası nedeniyle gerekli olduğunu savunmuştur. Daha da önemlisi, Schmitt’e göre egemen, neyin istisna oluşturduğuna verdiği karar ile tanımlanır; bu da onu devletin hukuk düzeninin hem içinde hem de dışında konumlandırır.

Ayrıca, Masha Gessen, Surviving Autocracy (2020) adlı kitabında "Schmitt’in ifadeleriyle, olağanüstü bir durum yerleşik düzeni sarsınca… egemen öne çıkar ve yeni, hukuk dışı kurallar koyar." diye yazar. Bu kavram, Giorgio Agamben’in State of Exception (2005) ve Achille Mbembe’nin Necropolitics (2019) adlı eserlerinde daha da geliştirilmiştir. Agamben, istisna hâlinin nasıl uzatılabildiğini, örneğin Amerika Birleşik Devletleri’nin "teröre karşı savaş" sırasında yakalanan tutukluları nasıl muameleye tabi tuttuğunu inceler. Mbembe ise istisna hâlinin, insanları kırılganlığa indirgemek ve şiddet ile öldürmeyi meşrulaştırmak için nasıl kullanılabileceğini açıklar. İstisna hâli, kimi zaman uluslararası anlaşmalar gibi özerk hukuk kaynaklarına dayanabilir ya da hukuki düzenin dışında işleyen bir unsur olarak ortaya çıkabilir.