İsa Yusuf Alptekin
| İsa Yusuf Alptekin | |
|---|---|
| |
| Sincan (Çin Cumhuriyeti eyaleti) Hükümeti Genel Sekreteri | |
| Görev süresi 1947-1949 | |
| Çin Cumhuriyeti Yasama Yuanı Meclisi'nde Sincan (Çin Cumhuriyeti eyaleti)temsil eden üye | |
| Görev süresi 1936-1949 | |
| Çin Cumhuriyeti Milli Savunma Bakanlığı Sınır İşleri Dairesi Kıdemli Danışmanı | |
| Görev süresi 1932-1949 | |
| Sovyetler Birliği'ndeki Andican ve Taşkent'teki Çin Konsolosluklarında Uşak, Tercüman ve Çevirmen | |
| Görev süresi 1926-1932 | |
| Kişisel bilgiler | |
| Doğum | 1901 Kaşgar İli, Yenihisar kasabası |
| Ölüm | 17 Aralık 1995 (93-94 yaşlarında) |
| Partisi | Çin Milliyetçi Partisi (Kuomintang) |
| Mesleği | kamu görevlisi, politikacı, |
| Askerî hizmeti | |
| Bağlılığı | Sincan (Çin Cumhuriyeti eyaleti), Çin Cumhuriyeti |
İsa Yusuf Alptekin (Uygurca: ئەيسا يۈسۈپ ئالپتېكىن, romanize: Eysa Yüsüp Alptëkin, Çince: 艾沙 尤舒夫 阿布泰金, romanize: Àisà Yùsùfŭ Ābùfŭtàikěn; 1901 - 17 Aralık 1995), Çin Cumhuriyeti'nin ilk döneminde Uygur siyasetçisi ve Sincan (Çin Cumhuriyeti eyaleti)'nin genel sekreteri.
1901 yılında Doğu Türkistan'ın Kaşgar vilayetine bağlı Yenihisar kasabasında doğdu. Öğrenimini Doğu Türkistan'da tamamladıktan sonra çeşitli memuriyet görevlerinde bulundu.
Sincan (Çin Cumhuriyeti eyaleti) memur olarak görev yapmış ve 1926 yılında Sovyetler Birliği'ne Andican konsolosluğuna yazıcı olarak gönderildi ve orada millî mücadele taraftarlarıyla bağlantı kurdu. Andican'da çalışırken Alptekin, Uygur tüccarlarla bir araya geldi ve bu tüccarlar, Sovyetlerin Uygurları silahlandırma ve Doğu Türkistan'ı Çin kontrolünden kurtarma planlarına katılıp katılmama konusunda kendisinden fikir aldılar. Alptekin derhal bu komplo hakkında Çin konsolosluğunu bilgilendirdi.[1]
1928 sonbaharında Alptekin, Taşkent'e atandı ve Mayıs 1932'ye kadar Çin konsolosluğunda uşak, tercüman ve çevirmen olarak çalıştı. 1931'de Hoca Niyaz tarafından başlatılan ayaklanma (Doğu Türkistan İslam Cumhuriyeti) sırasında Kuomintang'a yanaşmış ve Sincan eyaleti valisinin zulmü hakkında Çin hükûmetine bilgi aktarmıştır. Bu durumun önlenmesini, aksi takdirde ayaklanmanın yayılacağını, Sovyetler'in işgalinin söz konusu olacağını bildirmiştir. 1932 yılında Alptekin, Nankin'e gönderildi ve Çin Cumhuriyeti Savunma Bakanlığı Sınır İşleri Dairesi'nde danışman olarak atandı.[2]NankinNankin'de dergiler yayınlayarak, Doğu Türkistan bağımsızlık mücadelesine karşı, Çin yönetimi altında özerklik talebini yaymaya çalıştı. 1936 yılında Çin Cumhuriyeti meclisi üyeliğine seçildi.
1940’lı yıllara ait Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi belgelerinde, İsa Yusuf Alptekin’in Doğu Türkistan’daki millî harekât süresince Çin ve daha sonra Çin yanlısı komünist unsurlarla birlikte hareket ettiği, uzun süre Taşkent’teki Çin Konsolosluğu’nda tercümanlık yaptığı ve Ankara’ya gelerek Çin propagandası yürüttüğü belirtilmiştir. Aynı belgelerde Alptekin, “zekâsını menfi sahada kullanan, millî harekâtı içeriden zedeleyen; zahiren makul görünen fikirleriyle Türklüğe değil Çin emeline, Türk ülkesinin esaretine hizmet eden” bir kişi olarak tanımlanmıştır.[3]
1944'te İli'de başlayan ayaklanma (Doğu Türkistan Cumhuriyeti) neticesi kurulan hükûmete karşı çıktı. Ancak 3 yıl sonra Kuomintang'ın temsilcisi olarak Sincan (Çin Cumhuriyeti eyaleti) girdi ve genel sekreterliğine getirildi.
1949'da Çin Halk Kurtuluş Ordusu'nun Doğu Türkistan'da konuşlandırılması ile birlikte o günkü Hindistan'ın Keşmir eyaletine sığındı.
1954 yılında Türkiye'ye geçti. Türkiye'ye gelir gelmez İstanbul'da Doğu Türkistan Göçmenler Cemiyetini kuran İsa Yusuf Alptekin Shärqiy Türkistan awaz (Doğu Türkistan Sesi) dergisini çıkararak Doğu Türkistan sorununun dünya kamuoyuna anlatılmasına yoğunlaştı.
Yabancı ülke yöneticileri nezdinde olduğu kadar Türkiye hükûmetleri nezdinde de Doğu Türkistan davasının anlatılması için mücadele verdi. Parti liderleri, başbakan ve cumhurbaşkanlarıyla görüştü.
Bir konuşmasında, "Gönül arzu eder ki, Türkistan meselesinin halledilmesi davasında öncülük şerefi, Türkiye'nin hakkı olsun...."[4] diyen İsa Yusuf Alptekin, 17 Aralık 1995 gecesi öldü.
Oğlu Erkin Alptekin de Uygur insan hakları ve özerklik hareketinin eylemcisi olarak tanınmaktadır ve Dünya Uygur Kurultayı'n kurucusudur.
Eserleri
[değiştir | kaynağı değiştir]- Unutulan Vatan Doğu Türkistan (East Turkestan: The Forgotten Land), Seha Yayıncılık, İstanbul, 1999.
- Esir Doğu Türkistan İçin İsa Yusuf Alptekin'in Mücadele, Doğu Türkistan Neşriyat Merkezi, İstanbul, 1985.
Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Taşçı 1985, s. 66, 575.
- ^ Taşçı 1985, s. 216, 575.
- ^ Mehmet Başkaya, “Arşiv Belgelerine Göre Cumhuriyetin İlk Yıllarında Doğu Türkistan’ın Genel Durumu ve Türkiye ile Kültürel Münasebetler”, Bilig, Sayı 89, İlkbahar 2019, s. 221–223; Türkiye Cumhuriyeti Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), 490.1.0/1197.194.1. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/706727
- ^ "Arşivlenmiş kopya". 5 Ocak 2009 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Kasım 2008.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- Mark Dickens, 'The Soviets in Xinjiang 1911-1949' (İngilizce)
- Yasushi Shinmen, 'Alptekin', Chūō Yūrasia wo shiru jiten, Heıbon-sha, 2005, ISBN 978-4-582-12636-5 (Japonca)
- Arienne M. Dwyer, Xinjiang Conflict11 Ekim 2017 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. (İngilizce)
- Linda Benson, The Ili Rebellion: The Moslem Challenge to Chinese Authority in Xinjiang, 1944-1949, 1990, ISBN 978-0-87332-509-7 (İngilizce)
- Ingvar Syanber, Kazak Refugees in Turkey:, Almqvist & Wiksell Internat. (Juli 1990), ISBN 978-91-554-2438-1 (İngilizce)
- Stefano Allievi und J. S. Nielsen, Muslim Networks and Transnational Communities in and Across ..., Brill Academic Pub (16. Dezember 2002), ISBN 978-90-04-12858-3 (İngilizce)
- Abdulkadir Yuvalı, Türkiye Cumhuriyeti devletinin kuruluş ve gelişmesine hizmeti geçen Türk dünyası aydınları sempozyumu bildirileri Erciyes Üniversitesi, Erciyes Üniversitesi Türk Dünyası Araştırmaları Merkezi, Türk Dünyası Araştırmaları Merkezi - 1996. (Türkçe)
- Hasan Celâl Güzel, Ali Birinci, Genel Türk tarihi, Yeni Türkiye, 2002 (Türkçe)
- Taşçı, M. Ali (1985). Esir Doğu Türkistan İçin İsa Yusuf Alptekin'in Mücadele Hatıraları. İstanbul: Doğu Türkistan Neşriyat Merkezi.
| Otorite kontrolü |
|
|---|
