İlkel komünizm

İlkel komünizm, armağan ekonomisi üzerinden varlığını sürdüren eşitlikçi ve özel mülkiyetsiz avcı ve toplayıcı ilk insan topluluklarına referans vermek için kullanılır. Bu kavramı öne sürenler olarak genellikle Karl Marx ve Friedrich Engels'e referans verilir. Bu topluluklar genellikle eşitlikçi yapıları ve kolektif mülkiyet sistemlerine sahip olmaları ile karakterize edilir.

Marx ve Engels çalışmalarında öncü antropolog Lewis H. Morgan'ın İrokualar üzerinde yaptığı çalışmalardan etkilenmiştir. Morgan'ın çalışması, günümüzde ilkel topluluklar için evrensel bir tanım olmadığından dolayı bütünüyle doğru kabul edilmemektedir. Bu terimin çok Avrupamerkezci olduğuna dair eleştiriler vardır.

Fikrin gelişimi

İlkel komünizm fikri Jean Jacques Rousseau'nun barbarları "soylu vahşi" (le sovage noble) olarak tanımladığı yazılarında ve Ely S. Parker'ın antropolojik çalışmalarıyla ortaya çıkmıştır. Bu terimi genişleten ilk kişi ise "Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni" adlı eseriyle Friedrich Engels olmuştur.

Engels ilkel komünist toplulukları ikiye ayırmıştır. Bunlar ya avcı-toplayıcı şeklinde geçimlerini sağlayan ve doğayla yakın ilişkiler içerisinde bulunan yabani kabileler ya da Roma dönemindeki antik Alman kavimleri gibi olan ve belirli bir üstyapıya sahip olan barbarlardır.

Marx ve Engels bu tanımlamalarını kendilerinden sonra gelecek Marksistlere göre daha geniş bir şekilde kullanmış, geçimlik tarım işleriyle yaşamlarını devam ettiren toplumları da bu kategoriye almışlardır. Marksistlerin arasında ilkel komünizmin ne kadar sürdüğüne veya var olduğu sürece ne kadar yaygın olduğuna dair bir konsensüs yoktur.

Peter Kropotkin gibi isimler ilkel komünizmin endüstriyelleşme öncesi bir komünizm örneği olduğunu savunmuştur. Kropotkin'in bu konuda yaptığı çalışmalara örnek olarak "Karşılıklı Yardımlaşma" adlı eseri verilebilir.

Marx ve Engels'in ölümünden sonra 20 ve 21. yüzyıla kadar İlkel komünizm üzerine fazla bir çalışma olmamış. 20. Yüzyıla gelindiğinde Rosa Luxemburg, Ernest Mandel ve Ian Hodder gibi isimler konu üzerine çeşitli çalışmalar sunmuştur. Bazı Marksist olmayan tarih öncesi çalışmacılar ilkel komünizm fikrine karşı çıkmıştır.

İlkel komünist topluluklar ve özellikleri

İlkel komünist topluluklarda herkes yiyecek bulmakla görevlidir ve avcılık ve toplayıcılık sonucu elde edilen yahut üretilen her şey herkes tarafından paylaşılır.Kişisel giyecek ve benzeri eşyalar hariç neredeyse hiç özel mülkiyet yoktur, çünkü bu topluluklar artı değer yaratmaz ve üretilen şey çabucak tüketilir. Ev ve aletler bütün komün tarafından ortaklaşa kullanılır ve devlet yoktur.

Avcı ve toplayıcılıktan yerleşik tarımcılığa geçildiği Neolitik Devrim ile sınıflar, kölecilik ve özel mülkiyet ortaya çıkar. Bu süreç aynı zamanda işbölü dağılımına ve özel mesleklerin ortaya çıkmasını da beraberinde getirir.

Eşitlikçi yapısı, mülkiyetin ve hiyerarşilerin bulunmamasından ötürü komünalist düşünür Murray Bookchin'e göre Türkiye'de bulunan Çatalhöyük ilkel komünizm örneği olarak gösterilebilir. Benzeri bir şekilde İndus Vadisi uygarlıkları da ilkel komünizmin örnekleri olarak gösterilmiştir.

Eleştiriler

Margaret Mead gibi çalışmacılar kişisel ve özel mülkiyetin ayrımının doğru yapılmaması üzerinden ilkel komünizminin doğru olmadığına dair eleştiriler dillendirir. Aynı zamanda ilkel komünizmin tarih öncesi toplulukların romantik bir okuması olduğuna dair eleştiriler de vardır.