İbrahim ve puthane

İbrahim ve puthane, Yahudilikte peygamber İbrahim'in hayatının erken dönemine dair bir anlatıdır.

Bu anlatı, Yaratılış Kitabı'nın 38. bölümünde yer alan ve İbrahim'in erken yaşamını anlatan bir midraştır. Tefsirde, İbrahim'in genç bir çocukken babasının put dükkânında çalışırken başına gelenler anlatılmaktadır. Hikaye tevhid inancını ve genel olarak inancı tartışmanın bir yolu olarak kullanılmıştır. Anlatı benzer şekilde Kuran'da da geçer.

Karakterler

Terah

Terah, Tevrat'ta Yaratılış Kitabı'nda geçen bir karakterdir. Kendisi, İbrahim de dahil olmak üzere üç çocuğun babasıdır. Yahudi geleneğine göre Terah bir putperestti. Midraş Yaratılış Rabbah 38'de anlatıldığı gibi, Terah aynı zamanda putlar da yapıp satıyordu.

İbrahim

İbrahim, üç İbrahimî dinin, Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam'ın atası olarak görülür. İbrahim'in sonraki yaşamı Yaratılış Kitabı'nın 11-25. bölümlerinde anlatılır. İbrahim'in çocukluğunun kayıp yılları bir dizi midraşla anlatılır.

Haran

Haran, Terah'ın oğlu, İbrahim'in kardeşi ve Lut'un babasıdır. Haran, babası Terah'ın huzurunda, Keldaniler'in Ur kentinde öldü.

Nemrud

Nemrud, Nuh'un soyundan gelir ve "yeryüzünde kudretli biri" olarak kabul edilir. Nemrud ve İbrahim arasında Tevrat'ta geçen bir diyalog yoktur. Birçok Yahudi ve İslam kaynağına göre, ikisi bir araya gelmiştir ve bu buluşmaları, her iki taraf arasındaki çatışmayı anlatır. Bu iyi ile kötünün veya tek tanrı inancıyla çok tanrıcılık inancını sembolize eder.

Midraş'ın temeli

Midraş, Yaratılış 11:28'e dayanmaktadır,

“Ve Haran, babası Terah'ın yanında, doğduğu topraklarda, Keldaniler'in Ur kentinde öldü.

Hahamların Midraş'la yanıtlamaya çalıştıkları soru, Haran'ın babasının yanında neden ve nasıl öldüğüdür.

Midraş'ın içeriği

Tekvin Rabbah 38.13'e göre, Amora'nın üçüncü neslinden olan Hiyya bar Abba şu hikayeyi anlatmıştır:

İbrahim ateşe atılır.

Terah, İbrahim'in babasıydı ve put yapardy. Bir gün İbrahim'i puthanede satış yapması için bıraktı. Bir adam içeri girdi ve bir put satın almak istedi. İbrahim ona kaç yaşında olduğunu sordu ve adam "50 yaşında" diye cevap verdi. İbrahim daha sonra "Sen 50 yaşındasın ve bir günlük puta tapıyorsun!" dedi. Bu noktada adam utanarak ayrıldı.

Daha sonra bir kadın dükkana girdi ve putlara bir adak sunmak istedi. Bunun üzerine İbrahim bir değnek aldı, putları parçaladı ve değneği en büyük putun eline koydu. Terah geri döndüğünde İbrahim'e tüm putlara ne olduğunu sordu. İbrahim ona bir kadının putlara adak sunmak için geldiğini söyledi. Putlar önce hangisinin adaktan yiyeceği konusunda tartıştılar, sonra en büyük put değneği aldı ve diğer tüm putları parçaladı dedi. Terah, bunların sadece temsiller olduğunu ve hiçbir bilgilerinin olmadığını söyleyerek yanıt verdi. Bunun üzerine İbrahim, onların bilgilerini inkar ediyorsun, ancak onlara tapıyorsun! diyerek yanıt verdi. Bu noktada Terah, İbrahim'i Nemrud'a götürdü.

Nemrut, İbrahim'e ateşe tapmasi gerektiğini söyler. İbrahim, suyun ateşi söndürdüğünü söyler. Bu defa Nemrud, suya tapmasını söyler. İbrahim, bulutların su tuttuğunu söyler. Nimrod, bulutlara tapmasını söyler. İbrahim, rüzgarın bulutları sürdüğünü söyler. Böylece Nimrod, rüzgara tapmasını söyler. İbrahim, insanların rüzgara karşı dayanıklı olduğunu söyler.

Nimrod, İbrahim'e öfkelenir ve İbrahim'in ateşe atılacağını ve eğer İbrahim doğru söylüyorsa, yani gerçek bir Tanrı varsa, o zaman Tanrı'nın onu kurtaracağını ilan eder. İbrahim ateşe atılır ve Tanrı tarafından kurtarılır.

İbrahim'in kardeşi Haran olanları görür ve İbrahim'in Tanrısına inandığını söyler. Haran ateşe atılır ve Tanrı tarafından kurtarılmaz. Bu nedenle Yaratılış 11:28'deki ayet, "Ve Haran, babası Terah'ın huzurunda, doğduğu topraklarda, Keldaniler'in Ur kentinde öldü." açıklanmış olur.

Bu hikayenin tek anlatımı Midraş değildir; Kuran da bu hikayeyi ayrıntılı olarak ele alır.

İslam'a göre

Bu midraş, Kur'an'da değişik ayetlerdeki atıflarla anlatılır. Ama temel konu Enbiya suresinde yer alır ve hemen hemen Yahudi midraşındaki anlatımla aynıdır.

Kuran'da İbrahim'in erken yaşamına dair ilk anlatım Enam suresi 74-81. ayetlerde yer alıyor. Bu ayeylerde İbrahim babasını ve kavmini putlara taptıkları için kinar ve kesin bir sapkınlık içinde olduklarını belirtir. Bundan sonra İbrahim'e Allah'ın bütün yaratılmış şeylerin gerçek bilgisinin (melekut) gösterildiği İbrahim'in de saf bir inanışla Hanif olarak Allah'a inandığı anlatılır. Bu bağlamda İbrahim halkının taptığı yıldızlar, ay ve güneşin Tanrı olamayacağını kinayeli olarak göstermiş kendisiyle bu konuda tartışan halkını kinamiş ve yüzünü saf bir şekilde Allah'a döndüğünü söylemiştir.

İbrahim'in putları kırması ile ilgili midraşla aynı temeldeki anlatım ise Enbiya suresi 51-70. ayetlerde anlatılır. Burada Enam suresindeki anlatımla benzer olarak İbrahim babasını ve kavmini putlara taptıkları için kinar. Daha sonra tüm putları balta ile kırar ve baltayı büyük putun boynuna asar. Halk puthaneye gelince putları kırılmış halde görünce bunu kimin yapmış olabileceği sorgularlar. İbrahim'in putlara taptıkları için onları kınadığını bildikleri için onu sorgulamak için halkın önüne getirirler. İlahlarimiza bunu sen mi yaptın İbrahim diye sorduklarında, İbrahim bunu büyük putun yapmış olabileceğini bu soruyu putlara sormaları gerektiğini söylemiştir. Halk putların konusamadiginı söyleyince İbrahim halkını herhangi bir insani özellikten bile mahrum olan bu nesnelerin tanrı olamayacağını kinayeli söyleyerek halkını kinar ve Allah'a inandığını belirtir. İbrahim ceza olarak ateşe atılır. Ama Allah onun için ateşi zararsız kılar ve İbrahimi kurtarır. Fahat ona halkından sadece yeğeni Lut inanır.

Yine midraşta yer alan İbrahim ve Nenrud'un tartışması Kur'an'da yer alır fakat tartışmadaki diyaloglar tamamen farklıdır. Bakara Suresi 258. ayetindeki tartışma su şekildedir:

“Allah, kendisine hükümdarlık verdi diye (şımarıp böbürlenerek) Rabbi hakkında İbrahim ile tartışanı görmedin mi? Hani İbrahim, "Benim Rabbim diriltir, öldürür." demiş; o da, "Ben de diriltir, öldürürüm" demişti. (Bunun üzerine) İbrahim, "Şüphesiz Allah güneşi doğudan getirir, sen de onu batıdan getir" deyince, kafir şaşırıp kaldı. Zaten Allah, zalimler topluluğunu hidayete erdirmez.”