Taşlıcalı Yahya
.jpg)
Dukaginzâde Yahyâ (Arnavutça: Jahja bej Dukagjini) ya da Taşlıcalı Yahyâ, Arnavut kökenli Osmanlı askeri ve şairdi. 16. yüzyılda yazdığı Osmanlıca divan şiirleriyle tanınmaktadır.
Taşlıcalı Yahyâ, Osmanlıların devşirme sistemiyle orduya alındı ve askerî kariyerinin yanı sıra şair olarak da tanındı. Bölükbaşı rütbesiyle görev yaptı ve 1514 Çaldıran Savaşı, 1516-1517 Osmanlı-Memlük Savaşı, 1535 Bağdat Seferi ile 1566 Zigetvar Kuşatması'na katıldı. Kanûnî Sultan Süleyman'ın idam edilen oğlu Şehzade Mustafa için yazdığı “Şehzade Mersiyesi”nin ardından Sadrazam Rüstem Paşa tarafından Balkanlar'a sürgüne gönderildi.
Taşlıcalı Yahyâ, şiirlerinin özgünlüğüyle ön plana çıkmakta ve döneminin Fuzûlî'den sonraki en büyük mesnevi şairi olarak tanınmaktadır. En çok bilinen mesnevileri Yusuf u Züleyha ve Şah u Geda'dır. Şiirlerinde Fars edebiyatından izler taşımaktadır.
Yaşamı
[değiştir | kaynağı değiştir]Doğum tarihi kesin olarak bilinmez. 1488-1489 yıllarından birinde doğduğu iddia edilir. Doğum yerinin Arnavutluk olduğu ve soyunun oranın önemli soylu ailelerinden biri olan Dukagin sülalesine dayandığı sanılmaktadır.[1][2]
Küçük yaşta devşirme olarak Yeniçeri Ocağına asker olarak alındı ve Osmanlı İmparatorluğu bünyesinde asker olarak yetiştirildi. Yeniçeri Ocağına bağlı Acemioğlanlar Ocağı'nda iken askerilik yeteneği yanında edebiyata yatkınlığı ve yazdığı şiirler farkedildi.
Kendisine Kemal Paşazade’den, Kadri Efendi’den, Fenarizade Muhyiddin Çelebi'den dersler aldırtıldı. Onun bu yatkınlığı ve aldığı dersler önemli devlet adamları ile tanışmasını ve yardım görmesini yükselmesini sağladı.
Yavuz Sultan Selim döneminde Mısır ve Çaldıran Seferleri ile Kanuni Sultan Süleyman dönemindeki pek çok savaşa da asker olarak katıldı. Gerek gördüğü yardım ve ilgi, gerekse askerlik alanındaki cesareti edindiği dostlar kadar kıskançlıklara ve düşman kazanmasına neden oldu. Örneğin şair Hayâlî ile takıştığı o dönemde bilinmektedir.
Şehzade Mustafa Mersiyesi
[değiştir | kaynağı değiştir]1553’te Şehzade Mustafa'nın öldürülmesi üzerine Kanuni'ye ve onun yakınlarındaki kişilere karşı yazdığı mersiye, şehzadenin ölümünde rol oynadığı bilinen himaye gördüğü eski dostu sadrazam Damat Rüstem Paşa ile takışmasına yol açtı. Kaleme aldığı bu eser nedeniyle Damat Rüstem Paşa'nın emriyle yakalandığı ancak Kanuni'nin şiire olan düşkünlüğü ve oğlunun öldürülmesi nedeniyle yaşadığı vicdan azabı yüzünden sultan tarafından affedilerek ceza verilmediği iddia edilir[kaynak belirtilmeli]. Öte yandan "Şehzade Mustafa Mersiyesi"'nin asker, yeniçeri ve halk arasında infiale neden olmasının Kanuni tarafından sadrazam Damat Rüstem Paşa'nın azledilme nedenlerinden biri olduğu ayrıca bu mersiyenin ardından şair Sami gibi pek çok divan şairinin Şehzade Mustafa'nın ölümü ile ilgili Kanuni ve yanındakileri eleştiri mahiyetinden mersiyeler yazdığı bilinmektedir.[3]
Sürgüne gidişi
[değiştir | kaynağı değiştir]Rüstem Paşa'nın yerine sadrazam olarak atanan Kara Ahmet Paşa'nın bir süre sonra Kanuni'nin emriyle öldürülmesinden sonra yeniden işbaşına gelen Rüstem Paşa, şairin bütün malvarlığına el koymuş, onu maaşlı olarak sürgüne göndermiştir. Aşık Çelebi'ye göre sürgüne gönderildiği yer Bosna'da Zvornik Sancağı iken[2] kimi yazarlar sürgün yerinin Temeşvar vilayeti olduğunu iddia etmektedirler.[3]
Şairin sürgün edildiği bölgede sürekli olarak kalıp kalmadığı sonradan bu kararın kalkıp kalmadığı da bilinmemektedir. Bununla birlikte edebiyat faaliyetlerine devam ettiği ve Zigetvar seferi öncesi Kanuni'ye bir kaside sunduğu belirtilmektedir.
Ölüm tarihi üzerinde de bir anlaşmazlık olsa da çoğunluk tarihçi ve kaynak onun 1582 yılında vefat ettiğini belirtmektedir. Şairin mezarının yeri de tartışmalıdır, bir kısım kaynaklar, mezarının Zvornik'te, kimileri de İstanbul'da olduğunu söylerse de, Bursalı Mehmet Tahir Bey ve Muhammed Hadzijahic de, Bosna Evliya Kataloğu'nda şairin Loznica'da öldüğünü söylemektedirler.[2]
Başlıca eserleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Şairin bilinen ve ünlü 5 büyük mesnevisi bulunmaktadır. Bu mesnevilerin isimleri;"Gencine-i Raz","Kitab-ı Usul", "Gülşen-i Envar", "Yusuf u Züleyha", "Şah u Geda"'dır.
"Yusuf u Zeliha", bilinen en ünlü mesnevisidir. Bunun dışında Şah u Geda mesnevisinde Ayasofya gibi tarihî eserlerin tasvirlerinin bulunması mesnevinin önemini artırmaktadır.
Mesnevileri haricinde önemli eserleri arasında şairin çeşitli şiirlerinden oluşan bir “Divanı” ve “Hamsesi” bulunur.
Popüler kültürdeki yeri
[değiştir | kaynağı değiştir]2011 yapımı Muhteşem Yüzyıl isimli televizyon dizisinde Serkan Altunorak tarafından canlandırılmıştır.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ "Diledebiyat.net sitesi, Divan Şairi Taşlıcalı Yahya Bey, Erişim Tarihi:03.01.2012". 6 Mart 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2011.
- ^ a b c "İdris Güven Kaya, Dukagin-zade Taşlıcalı Yahya Bey'in Eserleridne Mevlana Celaleddin, Turkish Studies, Cilt 4, Sayı 7, Erzincan, 2009" (PDF). 11 Ocak 2017 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2011.
- ^ a b "Gencay Zavotçu, Bir Ölümün Yankıları ve Yahyâ Bey Mersiyesi, A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi Sayı 33 Erzurum 2007". 20 Nisan 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2011.
