Persis Kralları
Darayaniler Persis Kralları | |||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| MÖ 132 sonrası-224 | |||||||||
.jpg) | |||||||||
| Tür | Vassal | ||||||||
| Başkent | İstahr | ||||||||
| Yaygın dil(ler) | Orta Farsça | ||||||||
| Resmî din | Zerdüştçülük | ||||||||
| Hükûmet | Monarşi | ||||||||
| Kral | |||||||||
| |||||||||
| Tarihî dönem | Geç Antik Çağ | ||||||||
| |||||||||
| Para birimi | Drachm | ||||||||
| |||||||||
| Günümüzdeki durumu | İran | ||||||||
| İran tarihi dizisinin bir parçası |
|---|
 |
|
Zaman çizelgesi |
Persis Kralları, ayrıca Darayaniler olarak da bilinir, MÖ 2. yüzyıldan MS 224 yılına kadar İran'ın güneybatısındaki Persis bölgesini yöneten bir dizi İran kralıdır. Part İmparatorluğu'nu devirip Sasani İmparatorluğu'nu kurana kadar Part İmparatorluğu'nun vasal kralları olarak hüküm sürmüşlerdir.[1] Aslında Ahameniş İmparatorluğu (MÖ 6. yüzyıl - MÖ 4. yüzyıl) ve Sasani İmparatorluğu (MS 3. yüzyıl – MS 7. yüzyıl) arasında bir tür Pers hanedan sürekliliği oluşturmuşlardır.[1]
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]İran platosunun güneybatısında yer alan Persis (Pars olarak da bilinir), İran halklarının güneybatı kolu olan Perslerin anavatanıdır.[2] Aynı zamanda ilk İran İmparatorluğu olan Ahamenişlerin de doğum yeridir.[2] Bölge, Makedonya kralı İskender (h. 336-323 MÖ) tarafından fethedilene kadar imparatorluğun merkezi olarak hizmet etmiştir.[2] MÖ 3. yüzyılın sonundan veya 2. yüzyılın başından itibaren Persis, Helenistik Seleukos İmparatorluğu'na bağlı yerel hanedanlar tarafından yönetiliyordu.[1] Bu hanedanlar, Ahameniş döneminde de görülen eski Pers frataraka ("lider, vali, öncü") unvanını taşıyorlardı.[3] Daha sonra frataraka II. Wadfradad (MÖ 138 civarında yaşamış), İran Part (Arşak) İmparatorluğu'nun vasalı yapılmıştır.[1] Büyük olasılıkla Arşak hükümdarı II. Fraates (h. 132-127) tarafından Fratarakalar kısa süre sonra Persis kralları tarafından değiştirildi.[4] Fratarakaların aksine, Persis Kralları şah ("kral") unvanını kullandılar ve Darayaniler olarak adlandırılabilecek yeni bir hanedanın temellerini attılar.[4]
Part İmparatorluğu'nun alt kralları
[değiştir | kaynağı değiştir]Strabon'a göre, Persis'in ilk kralları, Partların bölgeyi fethettiği MÖ 140 civarına kadar Seleukos hükümdarlarına vergi ödüyorlardı:
Perslerin kralları, eskiden Makedonya krallarına, şimdi ise Part krallarına bağlıdır.
Part İmparatorluğu daha sonra Arşak kralı I. Mithridatis (yaklaşık MÖ 171–138) yönetiminde Persis'in kontrolünü ele geçirdi, ancak yerel yöneticilerin kalmasına ve Mlk ("Kral") unvanını taşıyan sikkelerin basılmasına izin verildi.[1] O andan itibaren Persis Krallarının sikkeleri karakter ve tarz olarak oldukça Partlara benzeyecekti.[1]
Partlar döneminde bu hanedan üyelerine kral deniyordu ve unvanları sikkelerinde yer alıyordu: örneğin "dʾryw MLKʾ BRH wtprdt MLKʾ" (Kral Dārāyān, Kral Wādfradād'ın oğlu).[1] Sikkelerde Arşak etkisi çok açık bir şekilde görülüyor ve Strabon da (15. 3.3) Augustus (MÖ 27-MS 14) döneminde Pers krallarının Partlara, daha önce Makedonlara olduğu kadar bağlı olduklarını bildirmektedir:[1]
Ancak daha sonra farklı prensler farklı saraylarda hüküm sürdüler; Persis'in gücü önce Makedonlar, sonra da Partlar tarafından azaltıldıktan sonra, doğal olarak bazıları daha az görkemli saraylarda oturdular. Çünkü Perslerin hâlâ krallık yönetimi ve kendi kralları olsa da, güçleri çok azalmış ve Part kralına bağlı hale gelmişlerdir.
Sasani İmparatorluğu'nun Kuruluşu
[değiştir | kaynağı değiştir]V. Vologases (h. 191-208) döneminde, Part İmparatorluğu, Romalılarla yapılan savaşlar, iç savaşlar ve bölgesel isyanlar nedeniyle gerileme içindeydi.[8] Roma imparatoru Septimius Severus (h. 193-211) 196 yılında Part topraklarını işgal etti ve iki yıl sonra bunu tekrar yaparak bu kez Part başkenti Tizpon'u yağmaladı.[8] Aynı zamanda Medya ve Persis'te isyanlar çıktı.[8]
İranolog Touraj Daryaee, V. Vologases'in hükümdarlığının "Part tarihinin dönüm noktası olduğunu, hanedanın prestijinin büyük bir kısmını kaybettiğini" savunmaktadır.[8] Persis kralları artık zayıflamış Part hükümdarlarına güvenemez hale gelmişti.[8] Nitekim, 205/6 yılında Pabag adında yerel bir Pers hükümdarı isyan ederek Persis'in Bazrangid hükümdarı Gochihr'i devirdi ve İstakhr'ı ele geçirdi.[9][8] Ortaçağ İran tarihçisi Taberî'ye (ö. 923) göre, Pabag'ın isyanı oğlu Erdeşîr'in teşvikiyle gerçekleşmiştir. Ancak Daryaee bu ifadeyi olası görmemekte ve gerçekte Pabag'ın İstakhr'ı ele geçirmesine Şâpûr'un yardım ettiğini, bunun da Pabag'ın sikkelerinde her ikisinin de portrelerinin bulunmasıyla kanıtlandığını belirtmektedir.[10]
Orada en büyük oğlu Şâpûr'u varisi olarak atamıştır.[8] Bu, Tiri'nin ölümünden sonra Darabgerd'in komutanı olan Erdeşîr'in çok hoşuna gitmedi.[8][11] Erdeşîr, meydan okuyarak Erdeşîr-Khwarrah'a gitti ve orada Pabag'ın ölümünden sonra kardeşi Şâpûr'a saldırmak için hazırlık yaptı.[8][a] Pabag, 207 ile 210 yılları arasında doğal bir ölümle öldü ve yerine Persis kralı olan Şâpûr geçti.[13] Ölümünden sonra hem Erdeşîr hem de Şâpûr, "kral" unvanı ve Pabag'ın portresiyle sikke bastırmaya başladılar.[14] Şâpûr'un sikkelerinin ön yüzünde "(Majesteleri) Kral Şâpûr" yazısı, arka yüzünde ise "(Majesteleri) Kral Pabag'ın oğlu" yazısı bulunuyordu.[15] Ancak Şâpûr'un saltanatı kısa sürdü; 211/2 yılında belirsiz koşullar altında öldü.[15][8] Böylece Erdeşîr, Şâpûr'un yerine V. Erdeşîr olarak geçti ve İran'ın geri kalanını fethederek 224 yılında I. Erdeşîr olarak Sasani İmparatorluğu'nu kurdu.[16]
Madeni para
[değiştir | kaynağı değiştir]Persis Krallarının sikkeleri, ön yüzünde hükümdarların bireyselleştirilmiş portrelerinden ve genellikle arka yüzünde hükümdarların dindar bir rolde gösterilmesinden oluşmaktadır.[17] Sikkelerin tarzı, özellikle hükümdarların kıyafetleri ve başlıkları bakımından, genellikle Part sikkelerinden etkilenmiştir.[1] Arka yüzdeki Aramice yazı, Arami alfabesi kullanılarak hükümdarın adını, unvanını (𐡌𐡋𐡊 mlk': Kral) ve genellikle kendisinden önceki hükümdarla olan ilişkisini vermektedir. Sikke üzerindeki yazılar sağdan sola doğru yazılır ve merkezi sahneyi saat yönünün tersine sarar:[17]
|
|
Lejand, sağdan sola, saat yönünün tersine yazılmıştır: |
Part İmparatorluğu'nun alt kralları olarak Persis krallarının listesi
[değiştir | kaynağı değiştir]Persis krallarından önce Fratarakas kralları vardı. Persis krallarının listesi esas olarak sikke dizisi aracılığıyla bilinmektedir ve antik yazılı kaynaklarda yalnızca birkaç kraldan bahsedilmektedir.[1]
| İsim | Tarih | Sikke | Aile ilişkisi | Notlar | |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | I. Darayan | MÖ 2. yüzyıl (sonu) | _I._2nd_century_BC.jpg){kind=small}
|
? | I. Darev ve ardılları Part İmparatorluğu’na bağlı krallardır. Stilize edilmiş kyrbasia'nın üstünde hilal amblemi. Sikke lejandında Aramice d’ryw mlk (𐡃𐡀𐡓𐡉𐡅 𐡌𐡋𐡊, "Kral Darius") yazmaktadır. |
| 2 | III. Vadfradad | MÖ 1. yüzyıl (Birinci yarısı) | _III._Early_1st_century_BC.jpg){kind=small}
|
? | Part İmparatorluğu’na bağlı kral. Sikke lejandında Aramice wtprdt mlk (𐡅𐡕𐡐𐡓𐡃𐡕 𐡌𐡋𐡊, "Kral Vadfradad") yazmaktadır. |
| 3 | II. Darev | MÖ 1. yüzyıl | 
|
III. Vadfradad'ın oğlu | Part İmparatorluğu’na bağlı kral. Sikke lejandında Aramice d’ryw mlk brh wtprdt mlk' ("Kral Darius, Kral Vadfradad'ın oğlu") yazmaktadır. |
| 4 | II. Erdeşîr | MÖ 1. yüzyıl (İkinci yarısı) | _II._1st_century_BC.jpg){kind=small}
|
II. Darev'in oğlu | Part İmparatorluğu'na bağlı kral. Kardeşi I. Vahshir tarafından öldürüldü |
| 5 | Vahšīr/ I. Vahshir (Oxathres) | MÖ 1. yüzyıl (İkinci yarısı) | ._1st_century_BC_%E2%80%93_1st_century_AD.jpg){kind=small}
|
II. Darev'in oğlu | Part İmparatorluğu'na bağlı kral |
| 6 | I. Pakor | 1. yüzyıl (Birinci yarısı) | _I._1st_century_AD.jpg){kind=small}
|
I. Vahshir'in oğlu | Part İmparatorluğu'na bağlı kral |
| 7 | II. Pakor | 1. yüzyıl (Birinci yarısı) | _II._1st_century_AD.jpg){kind=small}
|
? | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 8 | Nambed | 1. yüzyıl (Ortası) | ._1st_century_AD.jpg){kind=small}
|
II. Erdeşîr'in oğlu | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 9 | Napad | 1. yüzyıl (İkinci yarısı) | ._1st_century_AD.jpg){kind=small}
|
Nambed'in oğlu | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 10 | 'Bilinmeyen kral II' | 1. yüzyıl (İkinci yarısı) | 
|
? | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 11 | IV. Vadfradad | 2. yüzyıl (Birinci yarısı) | _IV._1st_century_BC.jpg){kind=small}
|
? | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 12 | I. Manchihr | 2. yüzyıl (Birinci yarısı) | _I._Early-mid_2nd_century_AD.jpg){kind=small}
|
? | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 13 | III. Erdeşîr | 2. yüzyıl (Birinci yarısı) | _III._1st-2nd_century_AD.jpg){kind=small}
|
I. Manchihr'in oğlu | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 14 | II. Manchihr | 2. yüzyıl (Ortası) | _II._Mid_2nd_century_AD.jpg){kind=small}
|
III. Erdeşîr'in oğlu | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 15 | 'Bilinmeyen kra III'/ tereddütlü III. Pakor[18] |
2. yüzyıl (İkinci yarısı) | 
|
? | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 16 | III. Manchihr | 2. yüzyıl (İkinci yarısı) | _III._Mid-late_2nd_century_AD.jpg){kind=small}
|
II. Manchihr'in oğlu | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 17 | IV. Erdeşîr | 2. yüzyıl (sonu) | _IV._Late_2nd_%E2%80%93_early_3rd_century_AD.jpg){kind=small}
|
III. Manchihr'in oğlu | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 18 | II. Vahshir (Oxathres) | y. 206–210 | _II._Late_1st_century_BC.jpg){kind=small}
|
? | Part İmparatorluğu’na bağlı kral. Bazrangilerin sonuncusu |
| 19 | Şâpûr | 3. yüzyıl (başı) | 
|
İlk Sasani I. Erdeşîr'in kardeşi | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
| 20 | V. Erdeşîr (Sasani Hanedanı I. Erdeşîr) |
3. yüzyıl (başı) | 
|
I. Erdeşîr adıyla ilk Sasani hükümdarı | Part İmparatorluğu’na bağlı kral |
Not listesi
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Fiziksel kanıtlar, Taberî'nin belirttiği gibi Erdeşîr'in topraklarını genişletmeye Darabgerd'den değil, Erdeşîr-Khwarrah'tan başladığını göstermektedir.[12]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- Özel
- ^ a b c d e f g h i j Wiesehöfer 2009.
- ^ a b c Wiesehöfer 2000a, s. 195.
- ^ Wiesehöfer 2000b, s. 195.
- ^ a b Shayegan 2011, s. 178.
- ^ A History of Zoroastrianism vol II & III. s. 116.
- ^ LacusCurtius • Strabo's Geography – Book XV Chapter 3. s. XV 3.24.
- ^ Strabo, Geography, BOOK XV., CHAPTER III.
- ^ a b c d e f g h i j Daryaee 2010, s. 249.
- ^ Daryaee 2012, s. 187.
- ^ Daryaee 2010, s. 245.
- ^ Wiesehöfer 1986, ss. 371–376.
- ^ Daryaee 2010, s. 247.
- ^ Wiesehöfer 2009; Frye 1988, ss. 298–299; Daryaee 2010, s. 252; Curtis & Stewart 2008, s. 34
- ^ Daryaee 2010, s. 250.
- ^ a b Daryaee 2014, s. 4.
- ^ Potts 2017, s. 777; Daryaee 2014, s. 4; Wiesehöfer 1986, ss. 371–376
- ^ a b c Sellwood 1983, ss. 299–322.
- ^ Rezakhani, Khodadad (2010). "The "Unbekannter König III" and the Coinage of Hellenistic and Arsacid Persis". Nameye Iran-E Bastan, 15 (İngilizce). 11 Temmuz 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi5 Eylül 2024.
- Genel
- Daryaee, Touraj (2014). Sasanian Persia: The Rise and Fall of an Empire. I.B.Tauris. ss. 1–240. ISBN 978-0857716668.
- Daryaee, Touraj (2012). "The Sasanian Empire (224–651)". Daryaee, Touraj (Ed.). The Oxford Handbook of Iranian History. Oxford University Press. ISBN 978-0199732159.
- Daryaee, Touraj (2010). "Ardashir and the Sasanians' Rise to Power". Anabasis: Studia Classica et Orientalia. University of California. 1: 236–255.
- Curtis, Vesta Sarkhosh; Stewart, Sarah (2008). The Sasanian Era. I.B.Tauris. ss. 1–200. ISBN 9780857719720.
- Curtis, Vesta Sarkhosh (2007), "The Iranian Revival in the Parthian Period", Curtis, Vesta Sarkhosh and Sarah Stewart (Ed.), The Age of the Parthians: The Ideas of Iran, 2, London & New York: I.B. Tauris & Co Ltd., in association with the London Middle East Institute at SOAS and the British Museum, ss. 7–25, ISBN 978-1-84511-406-0.
- Frye, R. N. (1988). "Bābak (1)". Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 3. ss. 298–299.
- Potts, Daniel T., (Ed.) (2017). The Oxford Handbook of Ancient Iran. Oxford University Press. ss. 1–1021. ISBN 9780190668662.
- Shayegan, M. Rahim (2011). Arsacids and Sasanians: Political Ideology in Post-Hellenistic and Late Antique Persia. Cambridge University Press. ISBN 9780521766418.
- Sellwood, David (1983), "Minor States in Southern Iran", Yarshater, Ehsan (Ed.), Cambridge History of Iran, 3 (1), London: Cambridge UP, ss. 299–322, ISBN 9780521200929
- Wiesehöfer, Josef (2000b). "Frataraka". Encyclopaedia Iranica, Vol. X, Fasc. 2. s. 195.
- Wiesehöfer, Joseph (2000a). "Fārs ii. History in the Pre-Islamic Period". Encyclopaedia Iranica.
- Wiesehöfer, Joseph (1986). "Ardašīr I i. History". Encyclopaedia Iranica, Vol. II, Fasc. 4. ss. 371–376.
- Wiesehöfer, Josef (2009). "Persis, Kings of". Encyclopaedia Iranica.
Konuyla ilgili yayınlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- Rezakhani, Khodadad (2021). "Onomastica Persida: Names of the Rulers of Persis in the Seleucid and Arsacid Periods". Faghfoury, Mostafa (Ed.). Ancient Iranian Numismatics: In Memory of David Sellwood. Brill. ss. 129–134. ISBN 978-1-949743-16-6.