Lao Şang Şanyü
| Lao Şang | |
|---|---|
| Lao Şang Şanyü | |
 Hunlar'ın Hüküm Sürdüğü Bölgeler | |
| 3. Asya Hun İmparatoru | |
| Hüküm süresi | MÖ 174–161 |
| Önce gelen | Mete Şanyü |
| Sonra gelen | Çun-Çen Şanyü |
| Ölüm | MÖ 161 |
| Çocuk(lar)ı | Çun-Çen Şanyü İçihise Şanyü Hunye Syuçu |
| Hanedan | Luanti Hanedanı |
| Babası | Mete Şanyü |
Lao Şang Şanyü (veya Kiyok Şanyü), MÖ 174-161 arasında hüküm sürmüş 3. Şyung-nu hükümdarıydı. Babası Mete'den sonra tahta geçmiştir. Bazı tarihi kaynaklarda ismi Kiyük ve Kiyok olarak da geçmektedir. Lao Şang döneminde Mete'nin kurduğu imparatorluk istikrarlı bir şekilde devam ettirilmiştir. Lao Şang, Mete'nin tarih sahnesinden silmek için uğraştığı ve yok olma noktasına getirdiği Yüeçiler'i kesin olarak mağlup ederek tarih sahnesinden silmiştir. MÖ 166-164 yılları arasında, Çin vesikalıklarına göre 140.000 atlı ile Çin'in kuzeyine akınlar yapmıştır.
Adı
[değiştir | kaynağı değiştir]De Groot'a göre bu şahsiyetin adını Kiyok veya Kiyük şeklinde okumak gerekmektedir. Bu çağla ilgili etimolojik yargılar şüpheli ve karanlıktır. Anlaşıldığına göre bu hakanın adı mitolojik bir kökten gelmektedir. Çünkü Çin'in kuzeydoğusunda yaşayan ve adları bu Hun hakanının adına benzeyen bazı kavimler de bulunmaktaydı. Otto Franke ve De Groot bu kavim adının, "Hun" sözünün ilk yazılış şekillerinden biri olduğu üzerinde birleşmişlerdi. Kiyok ismi buradan gelmiş de olabilir.[1] Dönemin Çin sarayı vakanüvisi Sima Qian'ın meşhur eseri Şi-ci'de (Tarih Notları) hakandan "Lao-Shang" olarak bahsedilmiştir.[2] Çince işaretlerin karşılığı "Yaşlı ve Üstün" manasındadır. Bu adın sadece Çinliler tarafından mı kullanıldığı yoksa dönemin Hunlar'ı tarafından da kullanıp kullanılmadığı bilinmemektedir.[3] Yaşlı ifadesinin kullanılması Mete'nin oğullarının en büyüğü olduğunun bir göstergesi olduğunu düşünen tarihçiler bulunmaktadır.
Yaşamı
[değiştir | kaynağı değiştir]Çin İmparatorluğu'nun Faaliyetleri
[değiştir | kaynağı değiştir]Hun İmparatorluğu, Lao Şang döneminde istikrarını devam ettirirken Çin, Hunlar'a karşı üstünlük sağlamak ve ağır yenilgiler alarak çekildiği ve küçüldüğü coğrafyada söz sahibi olmak amacıyla büyük ve önemli reformlar hayata geçirmeye başladı. Askeri strateji ve donanımlarını Hun askeri sistemine göre düzenleyip disipline etmeleri bu dönemde başladı. Siyasi ve askeri reformların yanı sıra Çinliler kuzey sınırlarına pazarlar açmıştır. MÖ 169 yılında Çinli devlet adamı Chia İ, bu sınır pazarları hakkında Çin İmparatoru'na bir rapor sunmuştur. Gelişen ticaretin en sonunda Hunlar'ı kendilerine muhtaç edeceğini belirtir.[4] Ayrıca dönemin imparatoru Wen, Lao Şang'a bu dönemde Chung Hang-yüeh adında bir vezir yollayıp bir Çin prensesini hakana sunmuştur. Çin kaynaklarında bu vezir ile Şanyü ile arasında geçtiği rivayet olunan bir takım konuşmalar vardır. Vezirin konuşmasından Hunlar hakkında şu bilgilere ulaşmaktayız: Rivayet edilen bu konuşmanın Türkçeye çevrilmiş tam metni Bahaeddin Ögel'in “Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi” adlı eserinde bulunmaktadır. Hunlar'ın leviratüs geleneğine sahip olduklarını, her yılın 5. ayında nüfus sayımı yaptıklarını, nüfuslarının az olduğunu bu sebepten Çinliler ile iç içe yaşamanın Hunlar için zararlı olacağını, Hunlar'ın kubbeli keçe çadır içinde yaşadıklarını, yaşlılara olan tutumlarını, tüm halkın savaşmaya her an hazır olmasını bu rivayetlerden öğrenmekteyiz. Konuşmanın devamında vezir bunları Çin gelenekleri ile karşılaştırmış Kağan'a öğüt vermeye çalışmıştır. Fakat Şanyü bunlara kulak asmamıştır.[5][6]
Yüeçi Seferi
[değiştir | kaynağı değiştir]Lao Şang, Çin vesikalıklarında bir kez daha MÖ 166 yılında görülmüştür. Bu tarihe kadar ne yaptığı tam kayda geçirilmese de eldeki veriler bu tarihlerde Yüeçiler'in batıya doğru göç ettiğini görmekteyiz. MÖ 126 yılına ait Çinli seyyah Chang Chien'in rivayetine göre babası Mete gibi Lao Şang da Yüeçiler'e hücum etmiş ve onları yerlerinden etmiştir. Yüeçilerin kralını öldüren Lao Şang, kralın kafatasından bir içki kasesi yaptırmıştır.[7] Bu geleneksel İskit-Saka adetinin Hunlar'da da devam etmiş olması bozkır tarihi araştırmaları açısından mühimdir.
Büyük Çin Akını (MÖ 166)
[değiştir | kaynağı değiştir]Çin vesikalarına göre MÖ 166 yılında Lao Şang, kendi idaresinde 140.000 atlı ile Chaona ve Hsiaokuan'a girmiştir. Peiti askeri valisini öldürüp halktan birçok esir almıştır. Bir aydan uzun bir süre Çin topraklarında kalan hakan en sonunda geri dönmüştür. Sima Qian'ın tarihine göre imparator hakana hücum edecek cesareti bulamamıştır. MÖ 164-162 yıllarında imparator Wen'in hakana yazdığı mektuplar vardır.[8] Mektuplarda Hun hakanına karşı barış dileklerinde bulunan imparator, Mete döneminde barışı hatırlatmıştır. Mektuplaşmadan sonra halkına bir de ferman çıkaran imparator Hunlar ve Çinliler'in barış içinde yaşamaya devam edeceğini söylemiştir. Bu akınlar sonucu Hun devleti armağan adı altında Çinliler'den vergi almaya devam etmiştir.
Ölümü ve Sonrası
[değiştir | kaynağı değiştir]Lao Şang, MÖ 160 yılında muhtemelen günümüz Moğolistan'ında ölmüştür. Lao Şang'ın ölümünden sonra taht Çun-Çen'e geçmiştir. Hun İmparatorluğu, muazzam gücünü Çun-Çen döneminde kaybetmeye ve küçülmeye başlamıştır. Çin İmparatoru Wu-ti, kendi içinde uyguladığı reformlar ve Hunlar'a karşı yürüttüğü siyaset başarılı olmaya başlamış ve Hun İmparatorluğu zayıflamaya başlamıştır.
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Bahaeddin Ögel (2015). Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi Cilt 1. Türk Tarih Kurumu Yayınları. ss. 355-356.
- ^ Sima Qian. Shiji. s. 110.
- ^ Bahaeddin Ögel (2015). Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi Cilt 2. Türk Tarih Kurumu Yayınları. s. 356.
- ^ Ahmet Taşağıl (Mart 2015). Kök Tengri'nin Çocukları. Bilge Kültür Sanat Yayınları. ss. 60-61.
- ^ Bahaeddin Ögel (2015). Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi. Türk Tarih Kurumu Yayınları. ss. 356-362.
- ^ Jan Jakob Maria de Groot. 2500 Yıllık Çin İmparatorluğu Tarihinde Hunlar ve Türkistan. Pan Yayıncılık.
- ^ Bahaeddin Ögel (2015). Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi Cilt 1. Türk Tarih Kurumu Yayınları. s. 333.
- ^ Edouard Chavannes. Batı Türkleri. Selenge Yayınları.