Azerice (İran dili)
(Eski Azerice sayfasından yönlendirildi)
| Azerice (İran dili) | |
|---|---|
| Telaffuz | آذری Āḏarī |
| Bölge | Kuzeybatı İran ve Azerbaycan |
| Ölü dil | y. MÖ 700–300: Medceden türemiş dönem[1], y. 300–700: oluşum ve yaygınlaşma dönemi[2], |
| Dil ailesi | Hint-Avrupa
|
| Dil kodları | |
| ISO 639-3 | none |
| Glottolog | adha1238 Adhari[10] |
Eski Azerice (Farsça: آذری Āḏarī) İran dillerinin Kuzeybatı İran dilleri konula mensup ölü İran dili.[11][12][13][14][15] Eski Azericenin, bölgenin Türkleşmesinden önce Azerbaycan ve Kuzeybatı İran boyunca konuşulduğu düşünülmektedir.[12] 17. yüzyılda bölgedeki baskın konumunu kaybetmiştir.[4][5][6] Dilin kalıntısı olarak aralarında türlü benzerliklerin olduğu saptanan Tatça, Talışça, Zazaca ve lehçeleri gösterilmektedir.[16][17][18][19]
Eski Azericeyi Farsçanın bir lehçesi olarak kabul eden İran tarihçisi Ahmed Kesrevi gibi diğer bazı bilim adamları da (V.V. Bartold, V.F. Minorski, B.V. Miller, C. Fagih, M. Mashkur, A. Karang, A. Kavyanpur, A. Dehgani, M. Murtazavi, Z. Safa) Azerice adında geçmişte bir İran dilinin yaşamış olduğunu, ancak zamanla baskın unsur olan Türk dilinin Eski Azericenin yerini aldığını ifade etmiştir.[20]
Konuşurları
[değiştir | kaynağı değiştir]İran'ın kuzeybatısındaki İcrud'un Halab köyünde 1960'lı yıllarda yapılan bir görüşmede köylüler bu dile sadece dedelerinin hâkim olduklarını belirtmişlerdir. 1970'lerde Türkiye sınırına yakın Galin Qayah köyünde yapılan diğer görüşmede bu dile hakim yalnızca yaşlı bir kişinin bulunduğu görülmüştür.[21]
Karşılaştırmalar
[değiştir | kaynağı değiştir]
Eski Azerice ve bazı dillerin karşılaştırması aşağıda verilmiştir.[22]
| Türkçe | Eski Azerice | Zazaca | Talışça | Farsça | Kürtçe | Azerice (Türk dili) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| yüksek | berz | berz | barz | boland | bilind | yüksək |
| atmak | herz | erz | şodəy | hêl | hil | atmaq |
| yıl | sor | ser | sor | sal | sal | il/günəş |
| kalp | dêl | zerri | dıl | dêl | dil | ürək |
| üç | hre | hire | se | se | sê | üç |
| on | des | des | da | dah | deh | on |
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Yarshater, Ehsan (1988). "Azerbaijan vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopaedia Iranica, Vol. III, Fasc. 3. New York: Encyclopaedia Iranica Foundation. "The Iranian language of Azerbaijan… descends from the speech of the ancient Medes."
- ^ Windfuhr, Gernot (2009). "Dialectology and Topics". In: Gernot Windfuhr (ed.), The Iranian Languages. London: Routledge. Contains discussion of Northwestern Iranian dialect continuity from antiquity through the Islamic period.
- ^ Ya‘qūbî (Ahmad ibn Abî Ya‘qūb) (891). Kitāb al-Buldān. Quoted in Yarshater, E., Encyclopaedia Iranica: "The name Āḏarī is first attested in the work of Ya‘qūbī (276/891)."
- ^ a b Minorsky, Vladimir (1957). "The Poetry of Shah Ismail". Bulletin of the School of Oriental and African Studies 19 (1): includes linguistic notes on Hekāyat-e Şeyh Safî demonstrating Northwestern Iranian (Āḏarî/Tati-like) features. Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>etiketi: "SheikhSafi" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme) - ^ a b Yāqūt al-Ḥamavî (13. yüzyıl). Muʿcem al-Büldān. Dağlık Azerbaycan halkını "anlaşılmaz bir Farsça" konuşur olarak tanımlar. Aktaran: Minorsky, V. (1937). "Azerbaijan". Encyclopaedia of Islam, 1. baskı. Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>etiketi: "YaqutHamawi" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme) - ^ a b Kasravi, Aḥmad (1925). Zabān-e Āḏarī yā Baqī-ye Fārsī-e Qadīm dar Āḏarbāyjān. Tahran: Majalle-ye Āyendeh. Bölgedeki konuşma ve yazmalarda kalan Āḏarî unsurlarını inceleyen erken bir çalışma. Kaynak hatası: Geçersiz
<ref>etiketi: "Kasravi1925" adı farklı içerikte birden fazla tanımlanmış (Bkz: Kaynak gösterme) - ^ Yarshater, E. "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopædia Iranica. 11 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 6 Mayıs 2012.
- ^ "The Ancient Language of Azarbaijan, by B.W. Henning". Erişim tarihi: 20 Kasım 2014.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adhari". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adhari". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ a b Yarshater, Ehsan (1988). "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopaedia Iranica. 6 Mart 2026 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 21 Şubat 2026.
- ^ Ahmad, Kasravi (1925). Azari or the Ancient Language of Azerbaijan (Farsça). Tahran: Entesharat Ferdos.
- ^ Al Mas'udi, Kitab al-Tanbih wa-l-Ishraf, De Goeje, M.J. (ed.), Leiden, Brill, 1894, pp. 77-8. “There are, then, different languages such as Pahlavi, Dari, Azari, as well as other Persian languages”
- ^ Lazard, Gilbert 1975, “The Rise of the New Persian Language”. “Azarbaijan was the domain of Adhari, an important Iranian dialect which Masudi mentions together with Dari and Pahlavi”
- ^ Hammarström, Harald; Forkel, Robert; Haspelmath, Martin, (Ed.) (2017). "Adharic". Glottolog 3.0. Jena, Germany: Max Planck Institute for the Science of Human History.
- ^ Henning, Walter Bruno (1955). The Ancient Language of Azerbaijan. Austin & Sons. ss. 174-175.
On the other side, Harzanī is related to Zaza. One may instance the existence of two genuine plural cases in both languages; the ablative postposition -ri, Zaza -rā; the negative prefix in čini(ya) 'it is not', Zaza činyö, činya; many characteristic words, such as Harzani öšma 'moon', Zaza āšma, the nearest related word being Tāliši ovšįm; vašna 'it shines', Zaza väšena; gen- both ' to take' and ' to fall' in Harzanī and Zaza; rau 'quick' in both languages; vondor- 'to stand': Zaza vindär- and Vafsi vender-, a verb known. This is merely a small selection of the many coincidences, some of them exclusive, that can be quoted. They leave no doubt that Harzanī takes its place between Tāliši and Zaza.
- ^ Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor. Berlin: Walter de Gruyter. s. 5.
...das alte Āđarī oder eine Mundart desselben noch fortlebt in der Sprache der Dumbälī, dem sog. Zāzā.
- ^ "Talysh - Orientation". everyculture.com. 17 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2012.
- ^ "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopædia Iranica. 17 Kasım 2015 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2012.
- ^ "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". 11 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 4 Mayıs 2012.
- ^ Source: Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages."