Esâdüddîn Şîrkûh

Esâdüddîn Şîrkûh bin Şâdî (Kürtçe: ئەسەدەدین شێرکۆ، شێرگوێ, Esed El-Dîn Şêrko, Şêrgûh; Arapça: أسد الدين شيركوه بن شاذي; ö. 23 Mart 1169, Kahire), diğer adıyla Şîrkûh el-Mansûr veya kısaca Şîrkûh, Kürt askerî komutan ve Selahaddin Eyyubi'nin amcasıdır. Önceleri Zengî Devleti'nin hizmetinde olan Şîrkûh, sonrasında Fâtımî Halifeliği'nin hizmetine girip vezirliğe kadar yükseldi. Onun Mısır'daki askerî ve diplomatik çabaları, Eyyûbî ailesinin o ülkede egemenlik kurmasında kilit bir faktördü.

Eyyûbî ailesi önceleri Duvîn'de Şeddâdîler'in hizmetinde bulunuyordu. Bağdat şahnesi Bihrûz el-Hâdim'in yakın dostu olan Şâdî, oğulları Necmeddin Eyyûb ve Şîrkûh'la beraber onun hizmetine girdi. Bihrûz'un Tikrit'e vali tayin ettiği Şâdî'nin ölümünün ardından bu göreve büyük oğlu Necmeddin Eyyûb getirildi. Şîrkûh da ağabeyine yardımcı olarak onunla birlikte kaldı. Bir müddet sonra Bihrûz ile araları bozulan iki kardeş, 1137 yılında Musul'a gidip İmâdüddin Zengî'nin hizmetine girdi ve onun Haçlılarla mücadelesinde aktif rol oynadı. İmâdüddin Zengî'nin öldürülmesinin ardından (1146) Halep'te yönetimi ele geçiren Nûreddin Mahmud Zengî'nin en büyük yardımcısı Şîrkûh oldu. İmâdüddin Zengî'nin ölüm haberini alan Urfa Kontu II. Joselin'in iç kale dışında Urfa'yı zaptetmesi üzerine Nûreddin Mahmud, Emîr Savar ve Şîrkûh Urfa'ya gidip şehri kurtardılar. Kasım 1148'de Antakya yakınlarındaki Yağra'da ve Haziran 1149'da Azâz yakınlarındaki İnnib'de (İnab) Haçlıları ve İsmâilîler'i mağlup ettiler. Gösterdiği kahramanlıktan dolayı Nûreddin Mahmud, Artah Kalesi'ni Şîrkûh'a verdi.

Haçlıların 4 Kasım 1168'de Kahire'yi kuşatmaları üzerine Fâtımî halifesi Âdıd ve veziri Şâver, Zengî hükümdarı Nûreddin'den yardım isteyince Şîrkûh Mısır'a gönderildi. Şîrkûh'un geldiğini öğrenen Haçlılar geri çekildiler. Şîrkûh Kahire'ye girdi ve 18 Ocak 1169 tarihinde Halife Âdıd tarafından Şâver'in yerine Fâtımî veziri tayin edildi. Şîrkûh vezir olduktan yaklaşık iki ay sonra Kahire'de öldü ve yerine yeğeni Selahaddin Eyyubi vezir oldu. Selahaddin'in vezir olması, Fâtımî Halifeliği'nin yıkılıp Eyyûbî Sultanlığı'nın kuruluşunun yolunu açtı.

İsmi

Şîrkûh ismi, Farsça, Kürtçe ve İran Kültürlerinde yer alan bir isimdir ve "dağın aslanı" anlamına gelir. Ayrıca bu isim, günümüz İran'daki bazı köylerin adlarında da bulunur. Arapça'da ise Esad ad-Din sıfatı, "inanç aslanı" anlamına gelir. Latince kaynaklarda ise ismi "Siraconus" olarak geçmektedir.

Hayatı

Aslen Ermenistan'nın Divin kasabası yakınlarındaki bir Kürt köyü kökenlidir. Kürt hükümdarı Şâdi bin Mervan'ın oğlu ve Eyyubi hanedanının atası Necmeddin Eyyub'un kardeşiydi. Şeddadiler hanedanı ve son Şeddadiler 1130 yılında Divin'de devrildiği zaman Şadi ailesini alarak Tikrit'e taşındı ve daha sonra Tikrit'in bölgesel yöneticisi Bihruz tarafından vali olarak atandı. Eyyub, kısa süre sonra Şadi öldüğünde babasının yerine Tikrit valisi oldu.

Mısır seferinden sonra onun yerine Mısır seferlerinde birlikte hizmet eden yeğeni Selahaddin geçti. Nihayetinde Selahaddin Mısır ve Suriye'yi birleştirdi ve bu da Haçlıların Suriye ve Filistin'den neredeyse tamamen kovmasını sağladı. Bazı tarihçiler, Şîrkûh'un ölümünün Selahaddin'in Sultan olarak ve Eyyubi ailesinin tartışmasız reisi olarak konumunu pekiştirmesine izin veren önemli bir faktör olduğu görüşünü ileri sürmüşlerdir.

Surlu William, 1163 seferine atıfta bulunarak Şîrkûh'u şöyle tanımlamıştır:

Yetenekli ve enerjik bir savaşçı, zafer için hevesli ve askeri işlerde geniş deneyime sahip. Miras kaynaklarının çok ötesinde cömert olan Şîrkûh, bu cömertlik nedeniyle takipçileri tarafından çok sevildi. Ufak, çok şişman ve tıknazdı. Yıllar içinde çoktan çökmüştü. Köklü bir aileden olmamasına rağmen, zengin olmuş ve mütevazı mirasından prens rütbesine liyakat ile yükselmişti. O tek gözünde katarakta yakalanmıştı. Zorluklar altında çok dayanıklı bir adamdı, hayatın o döneminde oldukça alışılmadık bir sakinlikle açlık ve susuzluk çeken biriydi.

Popüler kültürdeki yeri

• TRT1'de ekranlara gelen Kudüs Fatihi Selahaddin Eyyubi adli televizyon dizisinde Sezgin Erdemir tarafından canlandırılmaktadır.
• TRT Belgesel'de ekranlara gelen Tarihin Efsaneleri adlı belgeselde Egemen Yavuz tarafından canlandırılmıştır.