Doğu despotizmi
Doğu despotizmi, Asya toplumlarının siyasal ve ahlaki açıdan despotik yönetime daha yatkın olduğu ve bu nedenle demokratik Batı'dan farklılaştığı yönündeki Batılı bakış açısını ifade eder. Bu görüş çoğunlukla aşağılayıcı bir anlam taşır.[1][2] Terim genellikle Karl August Wittfogel'in 1957 tarihli Oriental Despotism kitabıyla ilişkilendirilirse de[3] söz konusu eser esas olarak hidrolik imparatorluklara odaklanır.
İlk olarak Aristoteles tarafından açık biçimde dile getirilen bu kavram, Yunanların doğal özgürlüğünü Persler ve diğer "barbar" halkların sözde kulluk durumuyla karşılaştırır. Aydınlanma Çağı boyunca Avrupa düşüncesinde kapsamlı biçimde geliştirilen kavramı özellikle Montesquieu, etkili eseri Kanunların Ruhu'nda (1748) ayrıntılandırmıştır. Montesquieu, Doğu despotizmini, gücün tek bir hükümdarın elinde mutlak biçimde toplandığı, yasadan ya da gelenekten ziyade korku yoluyla sürdürülen ayrı bir yönetim türü olarak tanımlar.
18. ve 19. yüzyıllar boyunca Doğu despotizmi fikri hem Doğu'daki sözde siyasal durgunluğunu açıklamaya yönelik teorik bir çerçeve olarak hem de Batı'nın sömürgeci ve emperyalist girişimlerine yönelik retorik bir meşrulaştırma aracı olarak kullanıldı. Kavram, Marksist düşüncede "Asya üretim tarzı" bağlamında daha da geliştirildi; bu yaklaşım, Asya medeniyetlerini toprak ve sulama sistemleri üzerindeki merkezi denetim nedeniyle ekonomik olarak durağan tasvir ediyordu. 20. yüzyılın ortalarında, Karl Wittfogel, 1957 tarihli Oriental Despotism adlı kitabında kavramı tartışmalı biçimde yeniden gündeme getirdi ve merkezi bürokratik denetimi, SSCB ve Çin gibi komünist devletlere uygulayarak bunları eski despotik yönetim biçimlerinin modern örnekleri olarak tanımladı.
Günümüzde "Doğu despotizmi" terimi geniş ölçüde sorunlu ve Avrupa merkezci bir kavram olarak kabul edilmektedir,[4] çünkü çağdaş araştırmalar bunun sömürgecilik ve Oryantalist stereotiplere dayanan ideolojik temellerini vurgulayarak büyük ölçüde geçersiz kılmıştır.[5][6] Bununla birlikte kavram, Batı'nın Doğu siyasal kurumlarını nasıl algıladığını anlamak açısından tarihsel önemini korumakta ve otoriter yönetim, Doğu-Batı ayrımları ve tarihsel anlatıların sömürgecilik sonrası eleştirileri üzerine yürütülen tartışmaları etkilemeyi sürdürmektedir.[7][8]
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Rubiés, Joan-Pau (2005). "Oriental Despotism and European Orientalism: Botero to Montesquieu". Journal of Early Modern History (İngilizce). 9 (1–2): 109-180. doi:10.1163/1570065054300275. ISSN 1385-3783.
- ^ Yoon, Kate (2023). "Oriental Despotism and the Limits of Doux Commerce, from Montesquieu to Raynal". Political Theory (İngilizce). 51 (3): 456-480. doi:10.1177/00905917221134718. ISSN 0090-5917.
- ^ Mote, F. W. (1961). "The Growth of Chinese despotism: A critique of Wittfogel's theory of Oriental Despotism as applied to China". Oriens Extremus. 8 (1): 1-41. ISSN 0030-5197.
- ^ Isakhan, Benjamin (2009), "Discourses of Democracy: 'Oriental Despotism' and the Democratisation of Iraq", Griffith University, Stephen Stockwell (İngilizce), Griffith University, doi:10.25904/1912/196716 Haziran 2025
- ^ Blaut, James M. (1999). "Environmentalism and Eurocentrism". Geographical Review. 89 (3): 391-408. doi:10.2307/216157. ISSN 0016-7428.
- ^ Kanth, Rajani Kannepalli (2005). Against Eurocentrism: A Transcendent Critique of Modernist Science, Society, and Morals (İngilizce). doi:10.1007/978-1-4039-7879-0. ISBN 978-1-4039-6737-4.
- ^ Varghese, Rebecca Rose (12 Haziran 2024). "Impact of Oriental despotism and the idea of otherness". The Hindu (İngilizce). ISSN 0971-751X. Erişim tarihi: 16 Haziran 2025.
- ^ Galtung, Johan; Fischer, Dietrich (29 Mayıs 2013). Johan Galtung: Pioneer of Peace Research (İngilizce). Springer Science & Business Media. s. 54. ISBN 978-3-642-32481-9.