Aziz Mahmud Hüdâyî

Aziz Mahmud Hüdayi (1541, Şereflikoçhisar - 1628, İstanbul), Anadolu’da yetişen velîlerden olup, Celvetiyye tarikatının kurucusudur.^[1] 1541 yılında Karaman Eyâleti'nin Aksaray Sancağı'nın Şereflikoçhisar kazasında doğdu. Fadlullah bin Mahmud'un oğludur. Cüneyd-i Bağdâdî'nin neslinden olup "seyyid" unvanı taşımaktadır.^[2]

Bursa’da Üftade'den etkilenmiştir. 1598'de Üsküdar'da bir cami ve dergâh yaptıran Aziz Mahmud Hüdayi, 1628'de vefat etmiştir.. Mezarı, İstanbul Üsküdar'da kendi dergâhının yanında yapılan türbededir. Asıl ismi Mahmud olmakla birlikte "Hüdâyî" ismi ve "Azîz" sıfatı kendisine sonradan verilmiştir.

Hayatı

Eğitimi

Aziz Mahmud Hüdayi'nin çocukluğu Sivrihisar'da geçti. İlk eğitimini burada aldıktan sonra öğrenimini ilerletmek amacıyla İstanbul'a gitti. Küçük Ayasofya Medresesi'nde öğrenim gördü. Tefsir, hadis ve fıkıh başta olmak üzere dönemin dinî ilimlerinde eğitim aldı. Hocaları arasında Nazırzâde Ramazan Efendi yer almaktadır. Kısa sürede ilmî çevrelerde tanınan Hüdayi, hocasının yanında yardımcı olarak görev yapmaya başladı.

Nazırzâde Ramazan Efendi'nin Edirne'ye, ardından Şam ve Mısır'a kadı olarak atanması üzerine Hüdayi de onunla birlikte bu şehirlerde bulundu. Mısır'da bulunduğu dönemde Halvetî tarikatına mensup bazı şeyhlerle temas kurarak tasavvuf alanındaki ilgisini derinleştirdi.

Bursa dönemi ve kadılık görevi

Hüdayi, otuzlu yaşlarında Bursa'ya gelerek Ferhâdiye Medresesi'nde müderrislik yaptı. Hocası Nazırzâde Ramazan Efendi'nin vefatından sonra Bursa kadılığına tayin edildi. Bu görevde bulunduğu döneme ilişkin kaynaklarda, Hüdayi'nin kadılığı bırakarak tasavvufa yönelmesine vesile olduğu belirtilen bazı olay ve anlatılar yer almaktadır.^[3] Bu anlatılar, menkıbevî nitelikte olup tasavvuf literatüründe Hüdayi'nin dünyevî görevlerden uzaklaşmasını sembolik biçimde açıklamak amacıyla aktarılmaktadır.

Üftade'nin öğrencisi olması

Aziz Mahmud Hüdayi, Bursa'da Halvetî şeyhi Muhammed Üftade’ye intisap etti. Uzun süre Üftade’nin hizmetinde bulundu ve tasavvufî eğitim aldı. Kaynaklarda, bu döneme ilişkin çeşitli sembolik ve öğretici anlatılar yer almakla birlikte, Hüdayi’nin bu süreçte tasavvufî olgunlaşmasını tamamladığı kabul edilmektedir. Üftâde, Hüdayi’ye irşad icazeti vermiştir.

İstanbul'a gelişi ve Üsküdar Hüdai Dergahı

Hüdayi, XVI. yüzyılın sonlarında İstanbul’a gelerek Küçük Ayasofya çevresinde ilmî ve tasavvufî faaliyetlerde bulundu. Fatih Camii’nde tefsir, hadis ve fıkıh dersleri verdi. Daha sonra Üsküdar’a yerleşerek burada kendi dergâhını kurdu. Üsküdar’daki bu dergâh, zamanla önemli bir tasavvuf ve ilim merkezi hâline geldi.

Osmanlı padişahlarıyla da temas hâlinde olan Hüdayi’nin, III. Murad, III. Mehmed, I. Ahmed, II. Osman ve IV. Murad dönemlerinde saygı gören bir dinî şahsiyet olduğu bilinmektedir. Bazı kaynaklara göre^{[kaynak belirtilmeli]} IV. Murad’ın kılıç kuşanma merasiminde bulunmuştur.

Aziz Mahmud Hüdayi çeşitli camilerde düzenli vaazlar vermiş, özellikle Üsküdar’daki Mihrimah Sultan Camii ve Sultanahmet Camii’nde irşad faaliyetlerinde bulunmuştur.

Hüdayi’nin çevresinde çok sayıda talebe yetişmiştir. Kaynaklarda,^{[kaynak belirtilmeli]} Sadrazam Halil Paşa, Dilaver Paşa, Şeyhülislam Hoca Sadeddin Efendi, Şeyhülislam Hocazade Esad Efendi, Okçuzade Mehmed Efendi, İbrahim Efendi ve Nevizade Atayi Efendi gibi devlet adamları ve ilmiye sınıfından birçok kişinin onun sohbetlerine katıldığı belirtilmektedir. Hüdayi Dergâhı, XVII. yüzyılda İstanbul’un önde gelen tasavvuf merkezlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Ölümü

Aziz Mahmud Hüdayi, 1628 yılında İstanbul’da vefat etti. Türbesi, Üsküdar’daki dergâhının bulunduğu alandadır. Günümüzde bu mekânda faaliyet gösteren Aziz Mahmud Hüdayi Vakfı bulunmaktadır.

Boğaz'ın dört manevi koruyucusu

Üsküdar'da Aziz Mahmud Hüdâyi'nin, Beykoz'da Yûşâ peygamberin, Sarıyer'de Telli Baba'nın ve Beşiktaş'ta Yahya Efendi'nin Boğaz'ın "dört manevî koruyucusu" olduklarına inanılır.^[4]

Osmanlı İmparatorluğu'nda, Boğaz'da deniz seferi yapan kaptanlar, yolcularını Üsküdar'dan geçerken Aziz Mahmud Hüdâyi'nin türbesine, Beşiktaş önünden geçerken Yahya Efendi'nin türbesine, Beykoz'dan geçerken de Yüşâ Peygamber'in türbesine doğru yönelterek Fatiha Sûresi'ni okumaya davet ederlerdi.^[5]

Eserleri

Azîz Mahmûd Hüdâyî, insanların Ehl-i sünnet îtikadında bulunmaları ve ibadetlerini doğru yapmaları için pek çok eser yazmıştır. Bu eserlerden bazıları şunlardır:^[6]

1) Nefâis-ül-Mecâlis,
2) Tecelliyât,
3) Dîvân-ı İlâhiyât,
4) Habbet-ül-Muhabbe,
5) Necât-ül-Garîk,
6) Tarîkatnâme,
7) Tezâkir-i Hüdâyî,
8) Ahvâl-ün- Nebiyy-il-Muhtâr Aleyhi Salevâtullah-il-Melik-i-Cebbâr,
9) Câmi-ul-Fadâil ve Kâmi-ur-Rezâil,
10) Feth-ul-Bâb ve Ref-ul-Hicâb,
11) El-Feth-ül-İlâhî,
12) Hâşiyet-ül-Kühistânî fî Şerh-il-Fıkh-ı Keydanî,
13) Hayât-ül-Ervâh ve Necât-ül-Eşbâh,
14) Tarîkat-ı Muhammediyye,
15) Vâkıât,
16) Şerhun alel- Kasîdet-il Vitriyye fî Medhi Hayr-il-Beriyye,
17) Mensûr Mevlîd-i Nebî...

Popüler kültürdeki yeri

Aziz Mahmut Hüdayi, 8 Ekim 2015'te başlayan Muhteşem Yüzyıl Kösem adlı Türk dizisinde Muhammet Uzuner tarafından canlandırılmıştır.
Hüdayi Yolu: Aziz Mahmud Hüdayi filmi 1993 yılında İFPAŞ Yapım tarafından çekilmiştir. Aziz Mahmud Hüdayi rolünü Bulut Aras, hocası Üftade rolünü ise Eşref Kolçak oynamıştır.
Aziz Mahmud Hüdayi: Aşkın Yolculuğu isimli 2024 TRT yapımı dizide, Aziz Mahmud Hüdayi rolünü Rüzgar Aksoy canlandırmıştır.

Kaynakça

^ "Arşivlenmiş kopya". 12 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mart 2016.
^ "AZÎZ MAHMÛD HÜDÂYİ HAZRETLERİ'NİN HAYATI | Hüdayi Vakfı". 16 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2020.
^ Sözlüğü, Türk Edebiyatı İsimler. "HÜDÂYÎ, Azîz Mahmûd". teis.yesevi.edu.tr. 7 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Nisan 2025.
^ "Arşivlenmiş kopya". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mart 2016.
^ "Arşivlenmiş kopya". 21 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Eylül 2013.
^ "Arşivlenmiş kopya". 11 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2020.

Dipnotlar

Sefînet-ül-Evliyâ; c.2, s.372
Diyânet İslâm Ansiklopedisi; c.4, s.338
Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi; c.1, s.479

Vikipedi'nin kardeş projelerinden hakkında daha fazla bilgi edinin
	Vikisöz'de alıntılar

Dış bağlantılar

Hüdayi Vakfı Resmi Sitesi30 Aralık 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.

[1] "Arşivlenmiş kopya". 12 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mart 2016.

[2] "AZÎZ MAHMÛD HÜDÂYİ HAZRETLERİ'NİN HAYATI | Hüdayi Vakfı". 16 Eylül 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2020.

[3] Sözlüğü, Türk Edebiyatı İsimler. "HÜDÂYÎ, Azîz Mahmûd". teis.yesevi.edu.tr. 7 Nisan 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 7 Nisan 2025.

[4] "Arşivlenmiş kopya". 4 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 11 Mart 2016.

[5] "Arşivlenmiş kopya". 21 Eylül 2013 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 19 Eylül 2013.

[6] "Arşivlenmiş kopya". 11 Mart 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 1 Ekim 2020.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

g t d Tasavvuf edebiyatı
Önemli kavramlar	Tasavvuf · Tasavvuf edebiyatı · Sufi metafiziği · On Kural · Bilgelik · Tekke · Tarikat · Kamil insan · Mürşit · Çile
Nazım Türleri	İlâhî · Tevhid · Münacaat · Mevlid · Naat · Hilye · Mersiye · Methiye · Devriye · Nutuk · Şathiye
Anadolu dışında Türk tasavvuf edebiyatı	Ahmed Yesevî · Hakîm Ata · I. İsmail · Mahtumkulu Firaki
Anadolu'da Türk tasavvuf edebiyatı	Yunus Emre · Abdal Musa · Kaygusuz Abdal · Said Emre · Hacı Bayrâm-ı Velî · Eşrefoğlu Rûmî · Süleyman Çelebi · Kemal Ümmî · Emir Sultan · Rûşeni Ömer Dede · Aziz Mahmud Hüdâyî · Vâhib Ümmî · Pîr Sultan Abdal · Muhyiddin Abdal · Kul Himmet · Âdem Dede · Ümmi Sinan · Niyâzî-i Mısrî · Kul Nesîmî · Virani · İsmail Hakkı Bursevî · Erzurumlu İbrahim Hakkı · Salih Baba · Ebû Türâb en-Nahşebî · Müştak Baba · Aşık Kenzî · Edib Harabi · Mihrabî · Yozgatlı Hüznî · Aşık Molla Rahim