Şapsığlar

Şapsığlar
шапсыгъэхэр

Şapsığ bayrağı
Önemli nüfusa sahip bölgeler
Rusya	3.900-10.376
Diller
Şapsığca, Çerkesçe, Türkçe, Rusça, Arapça, İbranice
Din
İslam (Hanefi Sünni)

Şapsığlar (Rusça: шапсуги; Şapsığca: адыгэ, шапсыгъ), Kuzey Kafkasya'nın yerli halklarından olan Batı Çerkeslerine mensup topluluklardan biridir. Tarihi Şapsığya bölgesinde yaşıyorlardı. Bugün çoğunluğu, Krasnodar Krayı Tuapse rayonu ve Soçi'nin Lazarevsk rayonunda ve Rusya'ya bağlı Adıgey Cumhuriyeti'nde yaşar. Dilleri olan Şapsığca 1945 yılına kadar yazı ve edebiyat dili olmuştur. Eskiden onlardan ayrı olan Hakuçlar günümüzde resmî olarak Şapsığlardan kabul edilmektedir.

Şapsığ Çerkeslerinden olan Ahlat Çerkeslerinin eskiden sekiz dokuz olan köy sayısı günümüzde bire (Adilcevaz'da) düşmüş olup çoğu Ahlat merkezde yaşamaktadır.

Çerkes atlı savaşçısı.

Tarihsel topraklar

Yerli Kafkas halklarından biri olan Şapsığlar, Kuzey Kafkasya'da Karadeniz kıyısındaki en büyük topluluklardan biridir ve Çerkeslerin en büyük topluluklarından biri idi. 1864 yılı öncesinde kuzeyde Kuban nehrinden güneyde Şahe nehrine kadar uzanan geniş bir alanda yaşarlardı. Kuzeyde Kuban Irmağı boylarında, şimdiki Krasnodar kentine değin uzanan yöreye Büyük Şapsığ, Karadeniz kıyısındaki kesime de Küçük Şapsığ denirdi. Günümüzde Şapsığ etnik kimliği taşıyan insanlar, Karadeniz kıyısında kuzeyde Cubga, güneyde de Şahe nehirleri arasında bulunan bölgede yaşarlar. 1922'de Şapsığ halk temsilcilerinin kararıyla Rusya Sovyet Cumhuriyeti'ne bağlı Şapsığ Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti kuruldu.Cumhuriyetin nüfusu 50 bin idi ve 1864'te Türkiye'ye sürülmüş olan Çerkes-Şapsığların geri getirilmesini programına koymuştu.Cumhuriyet'in sınırları güneyde,Soçi'de dahil Abhazya'ya değin uzanan geniş bir alanı kapsıyordu.Ancak 1924'te Şapsığ Cumhuriyeti Moskova'dan onay alamadı, onun yerine toprakları daraltılmış bir Şapsığ Ulusal Rayonu oluşturuldu, rayon 1945'te kaldırıldı.Birçok Şapsığ ileri geleni cezalandırıldığı gibi, birçok Şapsığ da Sibirya'ya sürülerek telef edildi. Kafkas dağlarının kuzey eteklerinde Anthir, Abin, Afips, Bakan, Şips ve diğer akarsuların bulunduğu bölgeye ise Büyük Şapsığ denir. Büyük Şapsığ'dan arta kalmış olan dört köy (Afıpsıpe, Penehes, Haştuk ve Pseytuk) ile bir de Natuhay köyü Adıge Cumhuriyeti’nin Tahtamukay Rayonu’nda bulunuyor.Adıgey'deki Adıge olarak tanınıyor.Şapsığlar 1945-1999 yılları arasında etnik haklar tanınmamıştı.

Nüfus

Bazı verilere göre 1926’da Rusya’da 4 binin üzerinde Şapsığ yaşıyordu. 2010 yılı nüfus sayımına göre dağınık biçimde, Soçi ve Tuapse yörelerinde yaşayan Şapsığların toplam nüfusu 3882’dir.Ancak Şapsığların büyük bölümü,örneğin Tuapse Şapsığları, 2002 yılı nüfus sayımı sırasında, Şapsığ etnik kimliği ile kayda geçirilmemiştir. Karadeniz kıyılarında 2002'de 8376 (Soçi- 4854, Tuapse- 3522) Şapsığ-Çerkes nüfusu (aslında hepsi Şapsığ) kayda geçirilmişti. Şapsığların kendi ifadelerine göre Karadeniz kıyısındaki (Soçi ve Tuapse rayonundaki) Şapsığ nüfusu 2 bin kadardır.

Yerleşimler

Çerkesçe	Transkripsiyon	Rusça
Жьыубгъу	Jıwubĝ	Джубга
Ныджэ псыхъу	Nıce psıȟ	Новомихайловский
Псыбэ	Psıbe	Псебе
Агуй Шапсыгъ	Aguy Şapsığ	Агуй Шапсуг
Агуяп	Aguyap	Агой
ТIуапсэ	Ṫuapse	Туапсе
ЦIэпс	Šeps	Цыпка
Гъуакъу	Ĝuaɋ	Георгиевское
КодэшъхьапI	Kodeṩhaṕ	Малое Псеушхо
ШIоикъу	Ş'oyiɋ	Большое Псеушхо
Нэжъыгъу	Neĵıĝ	Наджиго
Мэкъупс	Mequps	Макопсе
Ашап	Aşap	Аше
Пчэныякъу	Pçenıyaɋ	Тихоновка
Шъхьафит	Ṩhafit	Шхафит
Хьаджыкъу	Hacıɋ	Хаджико
Къэлэжъ	Qeleĵ	Калеж
Шъоджэикъу	Ṩoceyiɋ	Лыготх
Жэмси	Jemsi	Марьино
ПсышIуап	Psış'uap	Лазаревское
Тхьагъапшъ	Thağapṩ	Тхагапш
Шэхап	Şexap	Головинка
ШэхэкIэй	Şexeḉey	Большой Кичмай
ШэхэкIэй цIыкIу	Şexeḉey šıɋ	Малый Кичмай
Тыгъэмыпс	Tığemıps	Дагомыс
Шъачэ	Ṩaçe	Сочи

Dil

Şapsığların dili, Çerkesce’nin Batı kolu kıyı grubu ağızlarından biridir. Çerkesce ise, Kafkas dillerinin Kuzeybatı Kafkas dilleri öbeğine bağlı bir dildir.

Din

Şapsığlar Sünni Müslüman'dır

Tarih

Şapsığlar, Kırım Hanlığı’na karşı savaşan diğer Çerkesleri desteklediler. Kafkas Savaşı’nda Çarlık Rusya’sının en radikal düşmanları arasında yer aldılar ve bu savaşta 1859 yılında Şeyh Şamil’e katıldılar. 1860 yılının hemen başında Meclis Şapsığların, Ubıhların ve Natuhayların birleşmesi kararını aldı. Savaştan yenilgiyle çıkılması ve Rus güçlerinin topraklarına girmesi üzerine, 1864’te Şapsığların ve Ubıhların çoğunluğu Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda kaldı.Bu göçten sonra Kafkasya’da 2000 kadar Şapsığ kaldı.

1924 yılında Sovyet yönetimi Şapsığ Ulusal Bölgesi’ni kurdu. Tuapse Bölge'nin ilk yönetim merkeziydi.24 Mayıs 1945'te Şapsığ Ulusal Bölgesi Lazarevsk rayonuna dönüştürüldü. 1990 yılında Şapsığlar, Şapsığ Ulusal Bölgesi'nin kuruluşunu yeniden ilan ettiler, ancak bu bölge iki yıl sonra Rusya yönetimi tarafından lağvedildi.

Kültür

Geleneksel Şapsığ kültürü, Çerkes kültürünün parçasıdır. Şapsığlar, tarım, sığır ve at yetiştiriciliğiyle uğraşırlar. İslam öncesinde Şapsığlar, Çerkeslerin tanrıları olan Şıble (şimşek ve yıldırım tanrısı), Sozereş (bereket tanrısı), Yemiş, Ahin ve Hakustaş gibi tanrılara tapıyorlardı.

Şapsığ sülaleler

19. yüzyılın ortasında Şapsığlar 8 esas soya ayrılıyorlardı: Natho, Nataho, Goago, Yemu, Koble, Shopete, Sootoh ve Goaye. Bu soylar da büyük küçük birçok alt kola ayrılıyordu. Örneğin, Natho soyu 28 alt soya ayrılıyordu; Koble 50'den fazla koldan oluşuyordu, Psezuapse'deki Goayelerin 17 alt soyu vardı.

Eski kabile isimleri ve boyları aşağıda görüldüğü gibidir:

Çerkesçe	Transkripsiyon	Çerkesçe	Transkr.	Çerkesçe	Transkr.	Çerkesçe	Transkr.	Çerkesçe	Transkr.	Çerkesçe	Transkr.
Натхъомэ ялIакъохэр	Natĥome yałaqoxer	НэтIахъомэ ялIакъохэр	Neṫaĥome yałaqoxer	Коблы ялIакъохэр	Koblı yałaqoxer	Шъхьаптэхэ ялIакъохэр	Ṩhantexe yałaqoxer	Гъуагъо-Шъэотэхмэ ялIакъохэр	Ĝağo-Ṩewotexeme yałaqoxer	Гуаемэ ялIакъохэр	Ġayeme yałaqoxer
АкIэжъ	Aḉeĵ (Aḱeĵ)	Абир (Абыр)	Abir	Ацумыжъ	Açumıĵ	Абрэгь	Abreg	БжьашIо	Bjaş'o	БжыхьалI	Bjıhał
Ацокъу	Açoɋ	Алащэ	Alaşe	Бастэ	Baste	Егъум	Yeğum	Борэкъо	Boreqo	Гунай	Gunay
Багьэ	Bage	Бэус	Bewus	Батэ	Bate	Нэгъуцу	Neğuç	Гусэр	Guser	Дачъэ	Daçe
Бзыщ	Bzış	Гъурыжъ	Ğurıĵ	Бгъанэ	Bğane	ОгъулI	Woğuł	Джадэ	Cade	ЕкIуашъ	Yeḱuaṩ
БыркIэ	Bırḉe (Bırḱe)	Дыжьы	Dıjı	Джарым	Carım	Пцашэ	Pšaşe	Иныхъу	Yinıȟ	КIэсэбэжъ	Ḉesebeĵ
БэгъэгушIу	Beğeguş'u	Дэджэраджэ	Decerace	Дэбэхьу	Debeĥu	Тыркуао	Tırķawo	Къанщэжь	Qanşej	Къэрэджан	Qerecan
Джарым	Carım	Ешъуталъэ	Yeṩutaĺe	Дэгуф	Deguf	Хъуд	Ĥud	Къуаджэ	Ɋace	ЛIыхъужъ	Łıĥuĵ
Емызагъ	Yemızağ	КIакIыхъу	Ḉaḉıĥu	ЛIыф	Łıf	ХыдзэлI	Xıźeł	ЛIыхъужъыкъу	Łıĥuĵıɋ	Лъэцэрыкъу	Ĺešerıɋ
Ергъужъ	Yerğuĵ	МэзакIу	Mezaǩ	ЛIыхъужъ	Łıĥuĵ	Хьагъур	Hağur	Лъэпшъыкъу	Ĺepṩıɋ	Мэджаджэкъу	Mecaceɋ
КIуф	Ḱuf	Пэхъу	Peĥu	Наго	Nago	Хьахъу	Haȟ	Мышъэ	Mıṩe	Мэмэт	Memet
КIэхъу	Çeĥu (Ḱeĥu)	Тхыжъ	Txıĵ	Нащэ	Naşe	Хьэлъакъу	Heĺaɋ	Мэт	Met	Мэт	Met
ЛIыкIас	Łıḉas (Łıḱas)	Хьазыкъу	Hazıɋ	Нэгъужъ	Neğuĵ	Шъау	Ṩaw	ПсэкIэкI	Pseḉeḉ	Нэукъ	Newuq
Мэлыщ	Melış	Хьахъуратэ	Haĥurate	Нэпсэу	Nepsew	Шъхьэлахъо	Ṩhelaĥo	Тым	Tım	ПщыукI	Pşıwuḉ
Мэфэуд	Mefewud	Хьурым	Hurım	Псэукъо	Psewqo			Ушъый	Yuṩıy	Сабын (Сабыныкъу)	Sabın (Sabınıɋ)
Натхъо	Natĥo	ШIужъэкъу	Ş'uĵeɋ	Пэкожъ	Pekoĵ			Хъун	Ĥun	ТхьалI	Thał
НэмылIэкъу	Nemıłeɋ	Шъуагьэ	Ṩuage	РатIэкъу	Paṫeɋ			Хьатыщ	Hatış	Хьагъун	Hağun
Отэхь	Woteh	Шъхьабэ	Ṩhabe	ТIэшъу	Ṫeṩu			Цушъхьэ	Çuṩhe	ХьамтIэхъу	Hamṫeȟ
Сэхъут	Seĥut	ШъхьакIумыдэ	Ṩhaḱumıde	Тамухъ	Tamuĥ			ШIуцIэ	Ş'uše
Тхьэкъуахъо	Theɋaĥo			Тхьакъуахъо	Thaɋaĥo			Шъэгьашъ	Ṩegaṩ
Тыкъо	Tıqo			Тыу	Tıw			Шъэотэхьу	Ṩewoteȟ
Тыу	Tıw			Хъупщ	Ĥupş			Шыу	Şıw
Хьапый	Hapıy			ХъутIыжъ	Ĥuṫıĵ			ШэкIолI	Şeḱoł
Хьатх	Hatx			ХьамтIыжъ (ХьамтIэ)	Hamṫıĵ (Hamṫe)			Гугъожъ	Guĝoj
Хьатыу	Hatıw			Хьантыу	Hantıw
Шыумыжъ	Şıwmıĵ			Хьаратэ	Harate
ШэхэлI	Şexeł			Хьэтаужъ	Hetawuĵ
				ШъэIужъу	Ṩeuǰ
				Шъэумэн	Ṩewmen
				ШэрэлI	Şereł
				Шэуджэн	Şewcen

Dış bağlantılar

• Şapsuğ sitesi (Rusça/Adıgece) 23 Aralık 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• Şapsığlar Hakkında Genel Bilgiler

Kaynakça

• Leonti Lyulye, Çeviren: asil bir çerkes. Çerkesya, Tarihi Etnografik Makaleler 1857 - 1862 - 1866 Çiviyazıları S.52.53.54.