İran halkları
(İrani halklar sayfasından yönlendirildi)
 | |
| Toplam nüfus | |
|---|---|
y. 200 milyon | |
| Önemli nüfusa sahip bölgeler | |
| Batı Asya (Anadolu, İran platosu), Kafkasya, Orta Asya ve Güney Asya | |
| Diller | |
| Din | |
İran halkları veya İranî halklar Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin bir alt grubu olan İran dillerini konuşan dilsel ve etnik toplulukların bir toplamıdır.[1][2][3] İran platosu boyunca Hindukuş Dağları'ndan Anadolu'ya kadar ve Orta Asya'dan Basra Körfezi'ne dek yayılmışlardır.[4] İran halkları veya İranî halklar ifadeleri, bugünkü İran devletinin sınırları içinde yaşayan İran vatandaşları için kullanılan "İranlı" sözcüğü ile karıştırılmamalıdır.[5][6][7]
Tarih
[değiştir | kaynağı değiştir]
İran halklarının, Orta Asya'da Proto Hint-İranlılardan MÖ 2. binyılda türediği düşünülmektedir. İran halkları, günümüzde yerleşik oldukları bölgelere gelmeden önce Güney Rusya, Balkanlar ve Ukrayna'dan, Tarım Havzası'na kadar, Avrasya stepleri ile İran platosu ve Orta Asya'da yaşıyorlardı.[8][9] Sintaşta, Andronovo, BMAC ve Yaz kültürleri Hint-İran kavimleri ile ilişkilendirilmiştir.
Batı İran halkları MÖ 6. yüzyıl civarında Antik Çağ devletleri arasında baskın güce gelerek önemli kültürel etkiler bırakmışken, Doğu İran halkları Avrasya boyunca göçebeliğin yayılmasında ve İpek Yolu'nun oluşumunda rol oynamıştır.[10][11]
MÖ 1. milenyumdan sonra ortaya çıkan antik İran halkları arasında Alanlar, Baktriyalılar, Harezmler, Massagetler, Medler, Partlar, Farslar, Sakalar, Sarmatlar, İskitler, Soğdlar ve büyük olasılıkla Kimmerler yer almaktaydı. Bugün Doğu Avrupa nehirlerinin isimlerinin bu eski Proto-İran halklarının dillerinden, Dinyeper (dānu apara = uzak nehir) Proto-İran dilinden “dānu” (nehir) "apara" (uzak); Dinyester (dānu nazdya = yakın nehir) Proto-İran dilinden “dānu” (nehir) "nazdya" (yakın); Don, Donetsk (dānu=nehir) sözcüklerinden türemiştir.[12][13][14]
MS 1. binyılda Avrasya'nın stepleri ve çöllerini kapsamış İrânî halkların yayılma alanları, Slav, Cermen, Türk ve Moğol halklarının bölgelere yayılması ile küçülmüş, pek çok İrânî halk Slavlaşmış[15][16] veya Türkleşmiştir.[17][18] Günümüzde kuzeyde Kafkasya, güneyde İran platosu, batıda Doğu Anadolu, doğuda ise Tarım Havzası'na yayılmış[19] modern İran halkları arasında Tatlar, Beluçlar, Zazalar, Gilekler, Kürtler, Lurlar, Mazenderanlar, Osetler, Pamirler, Peştular, Farslar, Tacikler, Talışlar ve Yagnobiler bulunmaktadır. İrânî halkların yaşadığı bu bölge bazen Büyük İran olarak adlandırılır.[20]
Demografi
[değiştir | kaynağı değiştir]| Etnisite | Köken[a] | Dil | Bölge | Nüfus |
|---|---|---|---|---|
| Açomlar | Batı İran | Açomca |  İran[21] ve İran Körfezi ülkeleri[22]
|
0.5–1,000,000[23][24] |
| Aymaklar | Doğu İran | Aymakça |  Afganistan
|
1.900.000 |
| Başkartlar | Batı İran | Başkartça[25][26] | İran
|
? |
| Baserler | Batı İran | Baserce | İran
|
72,000~ |
| Beluçlar | Beluçça | İran,  Pakistan,  Türkmenistan ve İran Körfezi
|
20–22,000,000[27] | |
| Bertengler | Doğu İran | Berenice |  Tacikistan
|
|
| Dehvarlar | Dehvari | İran & Pakistan
|
? | |
| Efterler | Batı İran | Efterice | İran
|
|
| Farslar | Batı İran | Farsça | İran
|
51,940,000 |
| Farsivanlar | Doğu İran | Horasan Farsçası | Afganistan
|
? |
| Feyliler | Batı İran | Feylice | İran
|
1,500,000 |
| Goranlar | Batı İran | Goranca | İran,  Irak
|
300.000~ |
| Gilekler | Batı İran | Gilekçe | İran
|
4.800.000[28] |
| Huflar | Doğu İran | Hufça | Tacikistan
|
|
| İşkaşimler | Doğu İran | İşkaşimce | Tacikistan
|
|
| Kafkas Tatları | Kafkas Tatçası |  Azerbaycan,  Rusya
|
||
| Kumzarlar | Kumzarca |  Umman
|
||
| Kürtler | Kürtçe | İran, Irak,  Türkiye,  Suriye
|
30–35,000,000[29] | |
| Lasgerdler | Batı İran | Lasgerdice | İran
|
|
| Lekler | Batı İran | Lekçe | İran
|
1-2.000.000 |
| Lurlar | Batı İran | Lurca | İran ve İran Körfezi ülkeleri[30][31]
|
6.000.000[32][33] |
| Mazenderanlılar | Batı İran | Mâzenderanca | İran
|
4.800.000[34] |
| Munciler | Doğu İran | Muncice | Tacikistan
|
|
| Ormurlar | Doğu İran | Ormurca | Tacikistan
|
|
| Osetler | Doğu İran | Osetçe |  Gürcistan Rusya
|
900,000~ |
| Pamirliler | Doğu İran | Pamir dilleri | Tacikistan,  Çin (Sincan), Pakistan, Afganistan
|
300,000–350,000 |
| Peraçlar | Doğu İran | Peraçça | Afganistan
|
|
| Peştunlar | Doğu İran | Peştuca | Pakistan, Afganistan
|
60-70,000,000[35] |
| Ruşanlar | Doğu İran | Ruşanca | Tacikistan
|
|
| Sarıkollar | Doğu İran | Sarıkolca | Çin
|
50.000 ~[36] |
| Sengliçler | Doğu İran | Sengliççe | Tacikistan
|
|
| Sengserler | Batı İran | Sengserce | İran
|
|
| Simnanlılar | Batı İran | Simnanca | İran
|
300.000 ~ |
| Sistanlılar | Sistanca | İran
|
? | |
| Sorheyler | Batı İran | Sorheyice | İran
|
|
| Şugnanlar | Doğu İran | Şugnanca | Tacikistan
|
100.000 ~ |
| Tacikler | Doğu İran | Tacikçe | Tacikistan,  Özbekistan, Afganistan
|
20-23.000.000 |
| Talışlar | Batı İran | Talışça | Azerbaycan, İran
|
1.5,000,000[37] |
| Tatlar | Batı İran | Tatça | İran
|
300.000[38] |
| Vahanlılar | Doğu İran | Vahanca | Tacikistan, Çin
|
50.000-60.000[39][40] |
| Yagnuplar | Doğu İran | Yağnupça[41] | Özbekistan ve Tacikistan
|
25,000 ~ |
| Yezgulamlar | Doğu İran | Yezgulamca | Tacikistan
|
9.000 ~[42] |
| Yidgalar | Doğu İran | Yidgaca | Tacikistan
|
|
| Zazalar | Batı İran | Zazaca[43] | Türkiye
|
2-3.000.000[44][45] |
| Parsiler ve Zerdüştler | Batı İran | Zerdüşt Dericesi, Persçe |  Hindistan, Pakistan
|
Resim galerisi
[değiştir | kaynağı değiştir]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Notlar
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ İran platosu'na göre konumları ve dilsel ve kültürel özelliklerine göre
Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ J. Harmatta in "History of Civilizations of Central Asia", Chapter 14, The Emergence of Indo-Iranians: The Indo-Iranian Languages, ed. by A.H. Dani & V.N. Masson, 1999, p. 357
- ^ "The Kurds of Iraq: Recent History, Future Prospects by Carole A. O’Leary" 11 Temmuz 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. — Middle East International Affairs, Vol. 6, No. 4 (December 2002) (retrieved 4 Haziran 2006)
- ^ "Iranian peoples" 3 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. — Encyclopedia of the Ukraine (retrieved 4 Haziran 2006)
- ^ Frye, Richard Nelson, Greater Iran, ISBN 1-56859-177-2 p.xi: "... Iran means all lands and peoples where Iranian languages were and are spoken, and where in the past, multi-faceted Iranian cultures existed. ..."
- ^ Perry, John R. (Summer–Sonbahar 1998). Amanat, Abbas; Hanaway, William L. (Ed.). "Languages and Dialects: Islamic Period". Iranian Studies. 31 (3–4, A Review of the Encyclopaedia Iranica): 517-525. doi:10.1080/00210869808701929. ISSN 0021-0862. JSTOR 4311186.
- ^ Kümmel, Martin Joachim (29 Ağustos 2018). "Areal developments in the history of Iranic: West vs. East" (PDF). Tallinn: 51st Annual Meeting of the Societas Linguistica Europaea. Erişim tarihi: 8 Kasım 2024 – Internet Archive vasıtasıyla.
- ^ Schmitt, Rüdiger (1987). "Aryans". Encyclopedia Iranica. 2. New York: Routledge & Kegan Paul. ss. 684-687. 20 Nisan 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 14 Ocak 2012.
- ^ "Iranian languages" 11 Ekim 2008 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. — Encyclopedia Britannica (retrieved 4 Haziran 2006)
- ^ "Scope of Iranian languages" 25 Mayıs 2009 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi. — Encyclopedia Iranica (retrieved 4 Haziran 2006)
- ^ Annamoradnejad, Rahimberdi; Lotfi, Sedigheh (2010). "Demographic changes of nomadic communities in Iran (1956–2008)". Asian Population Studies. 6 (3). ss. 335-345. doi:10.1080/17441730.2010.512764.
- ^ Beckwith 2009, ss. 58–77
- ^ Sulyak, Sergey (2014). "The Ancestors of the Rusins and the Nomadic Tribes: Etho-cultural Interactions". 38 (4). Rusin Studies. s. 153.
- ^ Mallory, J. P.; Mair, Victor H. (2000). The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West. Londra: Thames and Hudson. s. 106. ISBN 0-500-05101-1.
- ^ Mallory, J.P. and Victor H. Mair. The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West. London: Thames & Hudson, 2000. p. 106
- ^ Adams, Douglas Q. (1997). Encyclopedia of Indo-European Culture. Taylor & Francis. s. 523.
(...) In their Ukrainian and Polish homeland the Slavs were intermixed and at times overlain by Germanic speakers (the Goths) and by Iranian speakers (Scythians, Sarmatians, Alans) in a shifting array of tribal and national configurations.
- ^ Slovene Studies. 9–11. Society for Slovene Studies. 1987. s. 36.
(...) For example, the ancient Scythians, Sarmatians (amongst others) and many other attested but now extinct peoples were assimilated in the course of history by Proto-Slavs.
- ^ Roy, Olivier (2007). The New Central Asia: Geopolitics and the Birth of Nations. I.B. Tauris. s. 6. ISBN 978-1-84511-552-4.
The mass of the Oghuz who crossed the Amu Darya towards the west left the Iranian Plateau, which remained Persian and established themselves more to the west, in Anatolia. Here they divided into Ottomans, who were Sunni and settled, and Turkmens, who were nomads and in part Shiite (or, rather, Alevi). The latter were to keep the name 'Turkmen' for a long time: from the thirteenth century onwards they 'Turkised' the Iranian populations of Azerbaijan (who spoke west Iranian languages such as Tat, which is still found in residual forms), thus creating a new identity based on Shiism and the use of Turkish. These are the people today known as Azeris.
- ^ Yarshater, Ehsan (15 Aralık 1988). "AZERBAIJAN vii. The Iranian Language of Azerbaijan". Encyclopædia Iranica. 11 Haziran 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 12 Ocak 2020.
- ^ Emmerick, Ronald Eric (23 Şubat 2016). "Iranian languages". Encyclopædia Britannica. 11 Kasım 2020 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 9 Eylül 2018.
- ^ Frye, Richard Nelson (2005). Greater Iran. s. xi. ISBN 978-1-56859-177-3.
(...) Iran means all lands and people where Iranian languages were and are spoken, and where in the past, multi-faceted Iranian cultures existed.
- ^ Limbert, John W. (January 2014). "Iranian and Arab in the Gulf : endangered language, windtowers, and fish sauce". ss. 11, 15, 16. 18 Kasım 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi. Alt URL
- ^ Taherkhani, Neda; Ourang, Muhammed (2013). "A Study of Derivational Morphemes in Lari & Tati as Two Endangered Iranian Languages: An Analytical Contrastive Examination with Persian" (PDF). Journal of American Science. ISSN 1545-1003.
Lari is of the SW branch of Middle Iranian languages, Pahlavi, in the Middle period of Persian Language Evolution and consists of nine dialects, which are prominently different in pronunciation (Geravand, 2010). Being a branch of Pahlavi language, Lari has several common features with it as its mother language. The ergative structure (the difference between the conjugation of transitive and intransitive verbs) existing in Lari can be mentioned as such an example. The speech community of this language includes Fars province, Hormozgan province and some of the Arabic-speaking countries like the United Arab Emirates, Qatar, Bahrain, Kuwait, and Oman (Khonji, 2010, p. 15).
- ^ "Lari". Ethnologue. Erişim tarihi: 21 Kasım 2024.
- ^ Moridi, Behzad (2009). "The Dialects of Lar (The State of Research)"
. Iran & the Caucasus. 13 (2): 335-340. doi:10.1163/157338410X12625876281389. ISSN 1609-8498. JSTOR 25703812.
- ^ Habib Borjian, “Kerman Languages”, in Encyclopaedia Iranica. Volume 16, Issue 3, 2017, pp. 301-315. [1]
- ^ Erik Anonby, Mortaza Taheri-Ardali & Amos Hayes (2019) The Atlas of the Languages of Iran (ALI). Iranian Studies 52. A Working Classification
- ^ Hasan, Syed shoaib (2015). "Conflict dynamics in sindh" (PDF). United states institute of peace. 17 Haziran 2023 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 15 Eylül 2020.
- ^ "Gilaki". Ethnologue. Erişim tarihi: 15 Nisan 2025.
- ^ The World Factbook (Online bas.). Langley, Virginia: US Central Intelligence Agency. 2015. ISSN 1553-8133. 6 Ocak 2019 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 2 Ağustos 2015. A rough estimate in this edition gives populations of 14.3 million in Turkey, 8.2 million in Iran, about 5.6 to 7.4 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to approximately 28–30 million Kurds in Kurdistan or in adjacent regions. The CIA estimates are (Ağustos 2015 itibarıyla) – Turkey: Kurdish 18%, of 81.6 million; Iran: Kurd 10%, of 81.82 million; Iraq: Kurdish 15–20%, of 37.01 million, Syria: Kurds, Armenians, and other 9.7%, of 17.01 million.
- ^ "Kumzari". 12 Şubat 2012 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Mart 2014.
- ^ McCoy, Eric (2008). Iranians in Bahrain and the United Arab Emirates: Migration, Minorities, and Identities in the Persian Gulf Arab States (PDF) (İngilizce). The University of Arizona. ISBN 9780549935070. OCLC 659750775. 5 Ağustos 2024 tarihinde kaynağından arşivlendi (PDF).
- ^ "Iran". The World Factbook. 10 Ocak 2021 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2013.
- ^ "Iran" (PDF). New America Foundation. 12 Haziran 2009. 23 Temmuz 2013 tarihinde kaynağından (PDF) arşivlendi. Erişim tarihi: 26 Ağustos 2013.
- ^ "Mazandarani". Ethnologue. 27 Şubat 2020.
- ^ Shahid Javed Burki (13 Eylül 2021). "The wandering Pashtuns". The Express Tribune. 11 Mart 2025 tarihinde kaynağından arşivlendi.
Demographers estimated the world's Pashtun at 60–70 million of which the vast majority now live in Pakistan. Of Afghanistan's current population of 38 million, the Pashtun account for less than a majority — 15 million — or 39 per cent of the total.
- ^ 3-7 各地、州、市、县(市)分民族人口数 (Çince). Uygurca: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Basitleştirilmiş Çince: 新疆维吾尔自治区统计局 Statistic Bureau of Xinjiang Uygur Autonomous Region. 15 Mart 2017. 11 Ekim 2017 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 3 Eylül 2017.
- ^ Arakelova, Victoria (2022). "The Talishis on Opposite Banks of the Araxes River: Identity Issues". Iran and the Caucasus. Brill. 26 (4): 407-417. doi:10.1163/1573384X-20220406.
- ^ Ethnologue', Languages of the World: Tati people including Alviri-Vidari, Eshtehardi, Gozarkhani, Harzani (Population: 28.100 in 2000), Kabatei, Kajali, Karingani (Population: 17.600 in 2000), Kho’ini, Koresh-e Rostam, Maraghei, Razajerdi, Rudbari, Shahrudi, Takestani (Population: 220,000) and Taromi, Upper ethnic groups.
- ^ "Iranian languages". Encyclopædia Britannica. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2018.
- ^ "Wakhi". Ethnologue. Erişim tarihi: 14 Temmuz 2018.
- ^ Paul Bergne (15 Haziran 2007). The Birth of Tajikistan: National Identity and the Origins of the Republic. I.B.Tauris. ss. 5-. ISBN 978-1-84511-283-7.
- ^ Eberhard, David M.; Simons, Gary F.; Fennig, Charles D., (Ed.) (2023). "Yazghulami". Ethnologue: Languages of the World. Dallas, Texas: SIL International.
- ^ Asatrian, Garnik (1995), "Dimli", Encyclopædia Iranica, VI (5), ss. 405-4117 Haziran 2020
- ^ Andrews, Peter Alford (1989). Ethnic Groups in the Republic of Turkey. Reichert Verlag. s. 221.
- ^ Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. s. 545. ISBN 978-0-7007-1131-4.
