Çi-Çi Şanyü
| Çi-Çi | |
|---|---|
| Çi-Çi Şanyü | |
 Hunlar'ın Hüküm Sürdüğü Bölgeler | |
| 1. Batı Hun Hükümdarı | |
| Hüküm süresi | MÖ 56-36 |
| Önce gelen | Woyanqudi (Şyung-nu olarak) |
| Sonra gelen | Yok |
| Ölüm | MÖ 36 |
| Hanedan | Luanti Hanedanı |
| Babası | Xulüquanqu |
Çi-Çi Şanyü ya da Çi-Çi Yabgu (Çince: 郅支; pinyin: zhìzhī), Batı Şyung-nu devletinin kurucusu, ilk ve tek hükümdarıdır. Mete'den yaklaşık 150 yıl sonra, Büyük Hun İmparatorluğu'nun Aral Gölü ve Batı Türkistan bölgeleri üzerinde kurduğu Batı Şyung-nu'da hüküm sürmüştür.[1] Luantilerin soyundandır.
Hayatı
[değiştir | kaynağı değiştir]Çi-Çi Kağan (Çi-Çi Han), MÖ 56-36 yılları arasında kağanlık yapmış Hun hükümdarıdır. Çin kaynaklarında adı Hu-tu Wu-ssu (veya Degroot'un değimiyle Hun-tunga-su) olarak geçen Hun şehzadesidir. Son Hun şanyüsü olan kardeşi Ho-han-ye'nin, devletin içinde bulunduğu sıkıntılı durumları öne sürerek Çin'in egemenliği altına girmek istemesi üzerine; Çi-Çi Yabgu, bir başka ulusun himayesi altına geçmeyi reddetmiş ve kardeşinin hükümdarlığını da tanımamıştır. Bu konuda:
"Olmaz! Hunlar'ın geleneğine göre, esasen güçlü olmak yüceltici, hizmet etmek ise küçültücüdür. Hunlar at üzerinde savaşarak devlet kurmuşlar, dolayısıyla bütün kavimler arasında saygınlık kazanmışlardır. Savaşarak ölmek kahramanların en önemli özelliğidir. Bugün kardeşler devletin başına geçmek için savaşıyor. Büyük kardeş olmazsa küçüğü olur. Biri ölse bile saygınlığı kalacak, oğulları ve torunları her zaman devletlere hâkim olacaktır. Bugün Han (Çin) devleti güçlü olsa bile Hunlar'ı kendisine katamaz. Neden atalarımızın eski uygulamalarını bozarak Han (Çin) devletinin hizmetine girelim? Neden eski Çanyü’leri (şanyüleri) küçük düşürerek diğer devletlere karşı gülünç olalım? Bu şekilde huzura kavuşsak bile bütün kavimler üzerinde nasıl yeniden hâkimiyet kurabiliriz?"[2][3]
sözlerini söylediği aktarılmaktadır. Çi-Çi'nin bu sözleri Hunlar'ı direnişe sürmüş ve Çi‐Çi, kardeşini mağlup ederek Orhon Nehri civarındaki başkenti ele geçirmiştir. Bunun üzerine ülke ikiye bölünmüştür (MÖ 56). Ho‐han‐ye'nin yönetimindeki Doğu Şyung-nu devleti, Çin'in egemenliğine girmiştir.
Batıya Yönelişi
[değiştir | kaynağı değiştir]Çi‐Çi, MÖ 49'da artık ikinci bir Mete gibi hareket etmeye başlamıştır. Çi-Çi, kardeşi Ho-han-ye'nin Çin'e bağlanmasının ardından bir daha geri dönmeyeceğini ve tehlike oluşturmayacağını düşünerek batıya yönelmiştir. Çi-Çi Yabgu, kendine bağlı boyları da batıya çekerek MÖ 56'da Çu-Talas boylarında bağımsızlığını ilan etmiştir.
Çi‐Çi'nin liderliğindeki Batı Şyung-nu Devleti, Çu‐Talas havzasında etrafı surlarla çevrili yeni bir başkent kurmuş ve MÖ 36 yılına kadar bağımsızlığını muhafaza etmiştir.[4][5]
Fakat Çi-Çi Yabgu'nun kurduğu Batı Şyung-nu Devleti, Çin'den gelen baskılar nedeniyle uzun ömürlü olamamıştır. Çi-Çi, Talas Nehri boylarında kurduğu şehirde kalabalık Çin ordularının kuşatmasına maruz kalmıştır. Meydan muharebe ve savaşına alışkın olan Hun ordusu, MÖ 36'da kale savunmasında başarılı olamamış ve Çin ordusu tarafından imha edilmiştir. Yaşanan Talas Muharabesi ile batıdaki Hun devleti yıkılmıştır. Çi-Çi Yabgu'nun, Çinliler ile savaşa girmeden önce askerlerini cesaretlendirmek için yapmış olduğu konuşması Türk tarihinde unutulmamış ve kaynaklarda yerini almıştır. MÖ 36'da yapılmış ve içlerinde kadın ve çocukların da bulunduğu bu savaşta Çi-Çi Kağan ile beraber 1518 kişi savaşarak hayatını kaybetmiştir.[6]
Ayrıca bakınız
[değiştir | kaynağı değiştir]Kaynakça
[değiştir | kaynağı değiştir]- ^ Özer, B. Tarih Dersleri Yardımcı Ders Kitabı 1 Nisan 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., Erişim tarihi: 19 Mart 2016.
- ^ William Montgomery McGovern. The Early Empires of Central Asia. s. 170.
- ^ Ban Gu. Han Şu (Han Kitabı). s. 3797.
- ^ Ahmetbeyoğlu, A. Kuruluş ve Çöküş Süreçlerinde Türk Devletleri 30 Mart 2016 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi., 5–6 Kasım 2007, sayfa 9
- ^ Mehmet Özel, Vatan Millet ve Bayrak Sevgisi, s. 419
- ^ Szász Béla. A hunok története Attila Nagykirály. s. 68.